mały Tytus O’Byrn herbu własnego, ps. „Grzymała” (ur. 4 stycznia 1839 w IrlandceGmerek K., Tytus O’Byrn z Irlandki, powstaniec 1863 roku, w: The Irish Polish Society Yearbook vol. VII, 2020, s. 67–88, ISSN 2009-860X niedaleko Brześcia Litewskiego, zm. 11 marca 1897 w Nowym Targu) – pułkownik w powstaniu styczniowym, uczestnik wojny francusko-pruskiej, inżynier.
Życiorys Pochodził spod Brześcia Litewskiego, z rodziny pochodzenia irlandzkiego, był synem Feliksa O’Byrn (jego przodek, James O’Byrn, oficer czasów saskich, należał do tzw. Dzikich Gęsi (Wild Geese) – irlandzkich żołnierzy – emigrantów politycznych z XVII–XVIII w.)Gmerek K., Follow me up to Warsaw. A Contribution to the History of the O’Byrnes in Poland, [in] Eastern European Perspectives on Celtic Studies, Cambridge Scholars, 2018. oraz Aleksandry Falconi, córki oficera armii rosyjskiej pochodzenia holenderskiego. W grudniu 1862 ukończył Nikołajewską Akademię Sztabu Generalnego w Sankt Petersburgu.
Krótko po tym, według przekazów rodzinnych, miał przyłączyć się do powstania styczniowego, używając pseudonimu „Grzymała”. Pojawiające się w literaturze poszlaki, jakoby walczył w oddziale Żuawów Śmierci nie zostały potwierdzone, choć był tam oficer o takim pseudonimie. Walczył w oddziale Michała Heydenreicha, biorąc udział w bitwie pod Żyrzynem. Przez krótki czas był naczelnikiem wojennym województwa podlaskiego. Został ranny w bitwie pod Kockiem. Przebywał później na emigracji w Paryżu. W roku 1866 był jednym z sygnatariuszy Odezwy powołującej emigrację polską do zjednoczenia na zasadach demokratycznych Zjednoczenie Emigracji Polskiej (1866–1871). Wziął udział w wojnie francusko-pruskiej jako ochotnik, uciekł z niewoli po bitwie pod Sedanem, po czym włączył się w akcję próby utworzenia Legionu Polskiego. Wyznaczony na dowódcę w zastępstwie przebywającego w Paryżu Jarosława Dąbrowskiego, poniósł porażkę, która później stała się przedmiotem kontrowersji i polemiki. Krytykowany za nieudolność przez dziennikarza Bronisława WołowskiegoWołowski B. (1871) Polacy w rewolucji paryzkiej: kilka szczegółów odsłaniających kulisy rządu wersalskiego, Lwów: F.H. Richter., bronił się w cyklu artykułów zamieszczonych w krakowskim „Kraju”O’Byrn T., 1872, O Legionie Polskim we Francji w czasie ostatniej wojny pruskiej w latach 1870 i 1871. „Kraj” Nr 36, 37,38,39,41,42..
Po zakończeniu Komuny Paryskiej przez krótki czas był więziony przez władze francuskie; podobno wskutek pomyłki; uratowało go zapewne wstawiennictwo generała Ludwika Bystrzonowskiego i innych oficerów. Powróciwszy do Polski, zamieszkał na terenie zaboru austriackiego, początkowo we Lwowie, później w Nowym Targu, gdzie przez wiele lat był na stanowisku p.o. inżyniera wydziału krajowego, nadzorując budowę linii kolejowych. Zmarł w Nowym Targu 11 marca 1897[Nekrolog, O’Byrn Tytus] (Nowa Reforma 1897 Nr 61: 3).; jako miejsce jego pochowku niekiedy cytowany jest Cmentarz Łyczakowski we Lwowie, jednakże brak na ten temat danych.W literaturze historycznej Tytus O’Byrn niekiedy nazywany jest błędnie O’Brien de Lacy. Była to inna rodzina polska pochodzenia irlandzkiego, pochodząca od marszałka armii rosyjskiej Maurice de Lacy, który osiadł w dawnej Rzeczypospolitej po tym, jak otrzymał od Katarzyny II pałac Augustówek. Wątpliwości prawdopodobnie zaczęły się od czasu, gdy Stanisław Zieliński w swojej pracy wyraził wątpliwość co do nazwiska, O’Byrn lub O’BrienZieliński S., (1913) Bitwy i Potyczki 1863–1864, Rapperswill: Fundusz Wydawniczy Muzeum Narodowego.. Ponieważ rodzina O’Brien de Lacy /de Lassy była zamożna i bardzo znana, w przeciwieństwie do mniej znanych O’Byrnów / d’Obyrnów polskich, wielu czytelników przyjęło częściej spotykaną formę za pewnik.
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Urodzeni w 1839 Kategoria:Absolwenci Nikołajewskiej Akademii Sztabu Generalnego Kategoria:Pułkownicy powstania styczniowego Kategoria:Uczestnicy wojny francusko-pruskiej Kategoria:Zmarli w 1897 T