Zaraza w Atenach (stgr. Λοιμὸς τῶν Ἀθηνῶν) („dżuma” Tukidydesa, „zaraza ateńska”) – epidemia, która spustoszyła Ateny i starożytną Grecję podczas drugiej wojny peloponeskiej. Wybuchła w 430 p.n.e., powracając w 429 p.n.e. i zimą 427/426 p.n.e.

Przyczyny wybuchu epidemii Dotychczas nie ustalono, jaka zakaźna choroba stała się przyczyną wybuchu epidemii. Naukowcy uważają, że mógł to być tyfus, odra, ospa, dżuma, a nawet wirus Ebola – w rozmaitych interpretacjach rozpatrywano dotąd około 30 patogenów. Istnieją również interpretacje, że był to ciąg różnych chorób: pierwotnej, np. ospy, i chorób typowych dla oblężenia (np. tyfusu lub czerwonki). Do Grecji została przywleczona najprawdopodobniej z Afryki (według Tukidydesa z Etiopii przez EgiptTukidydes; Wojna peloponeska; tłum. Kazimierz Kumaniecki; Wrocław 2004, s. 113), a do miasta przeniknęła przez port w Pireusie, z którego dostarczano żywność do stolicy Attyki. Perykles, wódz ateński, chciał przesiedlić ludność Attyki do Aten na czas wojny. Spowodowało to przeludnienie miasta i związane z tym pogorszenie warunków sanitarnych, co tylko ułatwiło rozprzestrzenianie się zarazy.

Objawy thumb|Śmierć Peryklesa podczas zarazy w Atenach Wiele z objawów zostało opisanych w Wojnie peloponeskiej TukidydesaTukidydes: Wojna peloponeska (tłum. Kazimierz Kumaniecki). Wrocław 2004, s. 114–115. i do dziś jest ona w tej kwestii podstawowym źródłem, z którego korzystają naukowcy. Początkowo chory miał wysoką gorączkę i piekące, zaczerwienione oczy. Następnie „jama ustna i język nabiegały krwią”, pojawiały się też problemy z oddychaniem, po kilku dniach także katar i chrypka. Kilka dni później problemy z oddychaniem się nasilały, dodatkowo chory miał też nudności i wymiotował. Około 7–9 dnia choroby pojawiała się gorączka wewnętrzna i pęcherze na ciele – wówczas chory najczęściej umierał. Większość z tych, którzy przetrwali ten okres, umierało kilka dni później z osłabienia połączonego z biegunką. Na pełne wyzdrowienie nie mógł liczyć prawie nikt: ludzie tracili genitalia, palce rąk i nóg, niekiedy nawet wzrok. Wielu z nich cierpiało też później na demencję.

Skutki zarazy mały|Rekonstrukcja szkieletu Myrtis, 11-letniej dziewczynki zmarłej w czasie zarazy ateńskiej, Narodowe Muzeum Archeologiczne w Atenach W Atenach podczas epidemii zapanował ogólny zamęt. Tukidydes w swoim utworze tak opisał nastrój panujący w Atenach:

Zapanowało zupełne bezprawie – ludzie przestali przestrzegać prawa, spodziewając się niechybnej śmierci. Wiele majątków bogaczy po ich śmierci było przejmowanych przez biednych, którzy szybko je roztrwanialiTukidydes: Wojna peloponeska (tłum. Kazimierz Kumaniecki). Wrocław 2004, s. 116.. Mieszkańcy masowo porzucali normy społeczne i wyzbywali się swoich przekonań religijnych. Powszechnie uważano, że Apollo, uważany przez ludzi za źródło zarazy, pokazał w ten sposób poparcie dla Sparty w prowadzonej wojnie. Zmarłych palono bez ceremoniału pogrzebowego lub chowano w masowych grobach, z których jeden odnaleziono w 1994. Szacuje się, że zaraza spowodowała śmierć ok. 25% ludności Aten, a także od 1/3 do 2/3 mieszkańców Attyki. Wśród ofiar znalazł się twórca greckiej demokracji Perykles (którego autorytet podkopała pandemia), zachorował też Tukidydes, choć nie umarł. Wielu historyków uważa, że zaraza ta była jedną z najważniejszych przyczyn ostatecznej klęski Aten w wojnie ze Spartą. Choć Spartanie odstąpili od oblężenia Aten z powodu epidemii, sytuacja wojsk ateńskich była tragiczna. W pewnym momencie Zgromadzenie Ludowe wysłało do Sparty posłańca z propozycją pokoju. Zgodnie z szacunkami zmarła 1/3 ateńskich żołnierzy (ok. 4400 hoplitów i 300 jeźdźców (hippeis)). W czasie samej wyprawy pod Potidaję zmarło ponad tysiąc żołnierzy, a zaraza zdziesiątkowała obóz pod miastemJennifer Tolbert Roberts, The Plague of War. Athens, Sparta and the Struggle for Ancient Greece, Oxford University Press 2017.. Nawoływania Peryklesa, by stawiać wierność ojczyzny ponad własne zdrowie, nie przechodziły bez echa, ale w większości przypadków ludzie nie byli aż do ok. 415 p.n.e. zdolni do prowadzenia działań wojennych. Przegrana w wojnie peloponeskiej spowodowała upadek potęgi tego polis, z którego miasto już się nie podniosło.

Przypisy

Bibliografia DNA examination of ancient dental pulp incriminates typhoid fever as a probable cause of the Plague of Athens Artykuł Live Science Accessed January 23, 2006. Tukidydes; Wojna peloponeska; tłum. Kazimierz Kumaniecki; Wrocław 2004, s. 113–116

Kategoria:Epidemie Kategoria:Pandemie Kategoria:Starożytne Ateny Kategoria:Grecja w V wieku p.n.e.