Zbigniew Jan Nowak (ur. 23 maja 1927 we Lwowie, zm. 27 sierpnia 2015 w Gdańsku) – bibliolog, bibliotekoznawca, historyk literatury, specjalista w dziedzinie inkunabułów i starych druków, dyrektor Biblioteki Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk w latach 1981–1997, przewodniczący Fundacji Biblioteki Gdańskiej.
Życiorys Syn Stanisława. Dzieciństwo spędził w Mostach Wielkich pod Lwowem. Po wybuchu II wojny światowej w 1940 r. wraz z matką i młodszym bratem został wywieziony do Kazachstanu, gdzie był zmuszony do pracy fizycznej w sowchozie rolno-hodowlanym. Ojciec, wykładowca w Szkole Policyjnej, został zmobilizowany, wkrótce trafił do obozu jenieckiego dla internowanych.
Rodzina w ramach repatriacji powróciła do Polski w 1946 r. i trafiła w okolice Koszalina, do byłego majątku ziemskiego Łobezy, w którym powstało Państwowe Gospodarstwo Rolne. Ojciec ich tam odnalazł i ściągnął do Krzeszowic k. Krakowa. Tam ukończył szkołę średnią i po zdaniu egzaminu dojrzałości w 1950 r. rozpoczął studia polonistyczne pierwszego stopnia ze specjalizacją bibliotekoznawczą na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, które ukończył w 1953 r. Ze względów politycznych nie został przyjęty na studia magisterskie. Za radą dziekana Wydziału profesora Witolda Taszyckiego przyjął skierowanie do pracy w Bibliotece Miejskiej w Gdańsku. Od 1956 kontynuował studia w zakresie filologii polskiej na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, gdzie w 1958 zdał egzamin magisterski i otrzymał stopień magistra. W 1966 również na UMK na podstawie rozprawy Kontrreformacyjna satyra obyczajowa w Polsce XVII wieku przygotowanej pod kierunkiem prof. Bronisława Nadolskiego otrzymał stopień doktora nauk humanistycznych. W 1954 r. przeniósł się do Gdańska i rozpoczął pracę w Bibliotece Miejskiej, początkowo jako starszy bibliotekarz w Dziale Naukowym, a po przejęciu tego działu przez Polską Akademię Nauk i utworzeniu Biblioteki Gdańskiej PAN w 1955 r. w Dziale Gromadzenia i Uzupełniania Zbiorów BG PAN. W 1961 r. został przeniesiony do Działu Starych Druków, którym kierowała dr Anna Jędrzejowska z lwowskiej szkoły bibliologicznej. Współpraca z cenionymi pracownikami naukowymi jak Heleną Jędrzejowską i Marią Pelczarową pozwoliła na pogłębienie zainteresowania dziejami i kulturą książki na terenie Prus Królewskich od XV do XVII wieku. Stałe podnoszenie kwalifikacji (m.in. zdanie z wynikiem bardzo dobrym egzaminu państwowego uprawniającego do otrzymania stanowiska bibliotekarza dyplomowanego w 1962 r.) przyczyniło się do powierzenia mu, jako starszemu kustoszowi dyplomowanemu, stanowiska kierownika Działu Zbiorów Specjalnych w 1974 r. W tym roku również wybitny bibliolog profesor Karol Głombiowski, który przeniósł się z Wrocławia i objął kierownictwo Zakładu Nauki o Książce na Uniwersytecie Gdańskim, powierzył mu zajęcia dydaktyczne. Prowadził wykłady, ćwiczenia, seminaria magisterskie i doktoranckie. W latach 1977–1999 wypromował 130 magistrów i 2 doktorów. W 1977 Rada Wydziału Humanistycznego UG na podstawie pracy Początki sztuki drukarskiej na Pomorzu w XV wieku nadała mu stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie nauki o książce i historii literatury staropolskiej. W styczniu 1979 r. został powołany na stanowisko docenta w PAN. W maju 1981 r. został wicedyrektorem, a 1 października 1981 r. dyrektorem Biblioteki Gdańskiej PAN. W 1990 r. prezydent Rzeczypospolitej Polskiej nadał mu tytuł naukowy profesora nauk humanistycznych. Mimo przejścia na emeryturę 31 grudnia 1997 r. nie tracił kontaktu z Biblioteką i nadal pracował naukowo.
Był mężem Kingi z domu Cieśla (1927–2020), ojciec Ewy i Jerzego, fizyka.
Zmarł w Gdańsku, pochowany 1 września 2015 w kwaterze Sybiraków na cmentarzu Łostowickim (kwatera 109-6-1A).
Członkostwa w organizacjach i towarzystwach naukowych Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich (członek honorowy),
Stowarzyszenie Księgarzy Polskich,
Związek Nauczycielstwa Polskiego,
Gdańskie Towarzystwo Naukowe (zastępca sekretarza generalnego, przewodniczący Międzywydziałowego Komitetu Wydawniczego, zastępca przewodniczącego Wydziału I),
Komisja Historyczna Nauki o Literaturze,
Komisja Badań nad Józefem Wybickim,
Stronnictwo Demokratyczne,
Związek Sybiraków,
Stowarzyszenie „Rodzina Policyjna 1939”.
Wybrane publikacje Był autorem 480 publikacji w tym monografii z zakresu historii literatury polskiej oraz dziejów książki, nauki i kultury w Gdańsku i Prusach Królewskich:
Kontrreformacyjna satyra obyczajowa w Polsce w XVII wieku. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe 1968,
Pisma Jana Amosa Komeńskiego w zbiorach Biblioteki Gdańskiej. „Libri Gedanenses” T. 6–7 (1972–1973), wyd. 1973, s. 45–108,
Początki sztuki drukarskiej na Pomorzu w XV wieku. Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1976,
Stan i perspektywy badań nad historią książki na Pomorzu Gdańskim. „Studia o Książce” 1988, s. 137–154,
Jan Dantyszek. Portret renesansowego humanisty. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1982,
Z dziejów Biblioteki., [w:] Biblioteka Gdańska PAN. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1986, s. 5–50,
Oświecenie w Gdańsku., [w:] Historia Gdańska. T. 3 cz.1. pod red. Edmunda Cieślaka. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie 1993, s. 668–723,
Wytwarzanie książek w Gdańsku do końca XVIII wieku. „Libri Gedanenses” T. 25 (1998), s. 9–40,
Konrad Baumgart i początki sztuki drukarskiej w Gdańsku w XV wieku. Gdańsk: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy „Druk” 1998,
Od Augustowa do Mostów Wielkich. Szkice z dziejów kresowego miasteczka 1549–1945. Gdańsk: Czec 2004,
Po starą księgę sięgam ze wzruszeniem. Szkice z dziejów i kultury książki w Prusach Królewskich od XV do XVIII w. Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/obraz Terytoria 2008,
Moje wyprawy na Wschód 1989–2008. (Z fotografiami Mostów Wielkich sprzed 1939 r.). Pruszcz Gdański: Wydawnictwo Kolor 2011.
Wyróżnienia, nagrody i odznaczenia Odznaka „Za Zasługi dla Gdańska” (1971) Odznaka honorowa „Zasłużonym Ziemi Gdańskiej” (1972) Nagroda im. Aleksandra Krawczyńskiego przyznana przez Zarząd Stowarzyszenia Księgarzy Polskich (1981) Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1996) Nagroda Prezydenta Miasta Gdańska w Dziedzinie Kultury (2000) Nagroda Prezydenta Miasta Gdańska w Dziedzinie Kultury za całokształt pracy twórczej oraz z okazji jubileuszu 75. urodzin (2002) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2002) Medal 50-lecia PAN (2003) Medal Księcia Mściwoja II (2007) Honorowy Obywatel Mostów Wielkich (2008)
Przypisy
Bibliografia Nowak Zbigniew Jan. w: gedanopedia.pl Stefania Sychta, Wanda Pętlicka: Zbigniew Nowak (1927–2015)., [w:] Zostawili swój ślad… Bibliotekarze zmarli w latach 2011–2018. Warszawa: SBP 2019, s. 75–85 (Bibliotekarze Polscy we Wspomnieniach Współczesnych; t.16), . Zbigniew Nowak – bio-bibliografia / oprac. Z. Lidia Pszczółkowska. Gdańsk: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. Oddział, 2002. Wanda Pętlicka, Aleksander Baliński: Zbigniew Nowak Libris Sempre Fidelis. „Libri Gedanenses” T. 331/332 za lata 2013–2014 (wyd. 2015), s. 153–155. Wanda Pętlicka: Życiorys prof. dr. hab. Zbigniewa Nowaka., [w:] Terrae Leopoliensis filius, terrae Gedanensis civis: księga pamiątkowa ofiarowana prof. dr. hab. Zbigniewowi Nowakowi w osiemdziesiątą rocznicę urodzin / pod red. Marii Babnis i Marii Pelczar. Gdańsk: Biblioteka Gdańska PAN 2007, s. 17–21.
Kategoria:Ludzie urodzeni we Lwowie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Zasłużonym Ziemi Gdańskiej” Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Łostowickim w Gdańsku Kategoria:Polscy bibliolodzy Kategoria:Polscy historycy literatury Kategoria:Urodzeni w 1927 Kategoria:Zmarli w 2015