PESEL (Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności) – centralny zbiór danych prowadzony w Polsce przez ministra właściwego do spraw informatyzacji (do końca 2015 r. przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych) na mocy ustawy o ewidencji ludności.. Rejestr służy do gromadzenia podstawowych informacji identyfikujących tożsamość i status administracyjno-prawny obywateli polskich oraz cudzoziemców zamieszkujących na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Potocznie mianem PESEL określa się również numer ewidencyjny osoby fizycznej wykorzystywany w tym rejestrze.
Uwaga: jest artykuł o historii powstawania Rządowego Centrum Informatycznego PESEL
Geneza i rozwój systemu MAGISTER: rejestr osób z wyższym wykształceniem Pierwszym systemem do ewidencjonowania dużej grupy obywateli polskich był rejestr MAGISTER, uruchomiony w latach 1973–1974, zawierający dane osób z wyższym wykształceniem zatrudnionych w przedsiębiorstwach państwowych i uczelniach. Rejestr był zasilany danymi z ankiet z 60 tys. zakładów pracy i szkół wyższych. Zawierał ok. 630 tys. wpisów. Przechowywał bardzo szczegółowe wrażliwe dane osoboweDane przechowywane w rejestrze MAGISTER obejmowały: adres, stan cywilny, pochodzenie społeczne, karalność, zatrudnienie współmałżonka, liczba dzieci, liczba osób na utrzymaniu, wielkość mieszkania, wyposażenie mieszkania (łazienka, kuchnia, oddzielny ustęp itd), forma własności mieszkania, wnioski o przydział nowego mieszkania, długość drogi do pracy w jedną stronę, wykorzystywane środki komunikacji, uzyskane wykształcenie, zawód wyuczony, zawód wykonywany, data ukończenia studiów, data uzyskania dyplomu, czy studiował zgodnie z zainteresowaniami; data zatrudnienia w danym miejscu pracy, stanowisko, wykształcenie wymagane na danym stanowisku zgodnie z obowiązującymi przepisami, łączne miesięczne zarobki, liczba zmian miejsc pracy, staż pracy w danym zawodzie, staż na stanowiskach kierowniczych, odbyte kursy zawodowe, znajomość języków obcych, przynależność do organizacji społecznych i politycznych, chęć zmiany stanowiska pracy itd. Obowiązek gromadzenia i przekazywania tych danych do MSW spoczywał na zakładach pracy oraz uczelniach. oraz informacje o przebiegu kariery zawodowej i naukowej.
Zgodnie z ustawą Prawo o szkolnictwie wyższym, współcześnie uczelnie prowadzą Monitorowanie Karier Zawodowych Absolwentów, co realizuje część deklarowanych celów systemu Magister. Udział w monitoringu jest dobrowolny i służy uczelniom do przystosowania programów studiów do potrzeb rynku pracy.
Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności: rejestr wszystkich obywateli Zadanie utworzenia informatycznego systemu ewidencji ludności wpisano do planu pięcioletniego 1970–1974, co w czerwcu 1970 potwierdziło Prezydium Rządu decyzją o budowie rejestru wszystkich obywateli PRL. Rejestr ten miał nosić nazwę Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności (PESEL), a jednym z jego celów było kompleksowe ujęcie tematu człowieka jako centralnego podmiotu całej gospodarki. Jednym z problemów, z którym borykała się ówczesna administracja, było znaczne rozproszenie ewidencji ludności, co było spowodowane przejęciem przez PRL dokumentów pozostałych po zaborach pruskim, rosyjskim i austriackim, dodatkowo zdekompletowanych przez dwie wojny światowe.
System PESEL został uruchomiony w 1977 i w ramach pilotażu zawierał dane mieszkańców dzielnicy Wola w Warszawie. Następnie objął dane mieszkańców pozostałych dzielnic Warszawy, a potem województwa warszawskiego. Numery PESEL dla wszystkich obywateli Polski zostały nadane do 1984.
System PESEL został początkowo uruchomiony na komputerach Siemens 4004 z PAO 1 MB i trzema liniami dysków 55MB x 8, a potem w końcu lat 70. na komputerach Siemens 7755 wyposażonych w 2 MB pamięci RAM oraz 4 linie dysków 150 MB x 8 pod kontrolą systemu baz danych PRISM. Komputery te były licencyjną kopią IBM System 360/370. Po wprowadzeniu stanu wojennego (1981–1983) embargo oraz ograniczenia CoCom zmusiły MSW do wdrożenia autorskich rozwiązań takich jak System Zarządzania Bazą Danych JANTAR (1984), krajowe komputery R-32 oraz osprzęt produkowany przez zakłady ELWRO, MERAMAT, MERA BŁONIE, MERA ZABRZE, MERA STER, TELETRA.
System PESEL, którego inicjatorem był Andrzej Targowski, miał początkowo stanowić część ogólnokrajowej „rewolucji informatycznej”, w ramach której powstać miały systemy wspomagające planowanie CENPLAN (administracja centralna), RESPLAN (resorty), REGIPLAN (władze wojewódzkie), WEKTOR (inwestycje krajowe) oraz sieć teleinformatyczna administracji publicznej INFOSTRADA. Większość z tych systemów ostatecznie nie powstała z powodu oporu administracji, nieskoordynowanych działań różnych resortów i konfliktów na różnych szczeblach władzy. Ostatecznie z planów pozostał jedynie system PESEL oraz stworzony na potrzeby GUS „rejestr jednostek gospodarki uspołecznionej”, czyli REGON.
Na początku lat 90. XX wieku system PESEL został zmigrowany do technologii mainframe. Aplikacja JANTAR została przeniesiona na system IBM zSeries, pod kontrolą systemu operacyjnego z/OS. Aplikacja systemu PESEL została napisana w całości w assemblerze systemu mainframe https://www.rp.pl/historia/art15645891-internet-mogl-sie-narodzic-w-prl. Dostęp do bazy danych dla użytkowników on-line realizowany jest za pośrednictwem własnego monitora teletransmisji tzw. „Łącznika”.
Podstawa prawna systemu Dla okresu od 1970 do 2000 roku niejasna jest ustawowa podstawa dla funkcjonowania systemu. Zmiany do ustawy z 10 kwietnia 1974 o ewidencji ludności i dowodach osobistychUstawa z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (). odwołujące się do numeru PESEL wprowadzono po raz pierwszy ustawą nowelizującą z 20 sierpnia 1997, która weszła w życie 1 stycznia 2001Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych oraz ustawy o działalności gospodarczej ().. Ustawa ta wprowadziła między innymi nowe brzmienie art. 37 zakładające zamieszczanie w dowodzie osobistym „numeru ewidencyjnego Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL)”. Od 1 marca 2015 podstawę prawną funkcjonowania systemu stanowi ustawa o ewidencji ludności z 24 września 2010.
System Rejestrów Państwowych (SRP) 1 marca 2015 weszły w życie trzy nowe ustawy: o dowodach osobistychUstawa z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych ()., o ewidencji ludnościUstawa z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (). oraz Prawo o aktach stanu cywilnegoUstawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego ().. Tego dnia w celu wykonania powyższych ustaw uruchomiony został System Rejestrów Państwowych (SRP) obsługiwany przez Centralny Ośrodek Informatyki, w ramach którego połączone zostały: rejestry PESEL, ewidencja dowodów osobistych i akta stanu cywilnego.
System Rejestrów Państwowych zintegrował Bazę PESEL (oraz System Odznaczeń Państwowych i Centralny Rejestr Sprzeciwów), a także Centralną Ewidencję Wydanych i Unieważnionych Dowodów Osobistych (CEWiUDO). W skład SRP weszła również nieistniejąca wcześniej Baza Usług Stanu Cywilnego (BUSC). W celu umożliwienia wprowadzania danych do nowego systemu utworzono interfejs graficzny pod nazwą Źródło.
W zakresie danych PESEL do nowego systemu zostały zmigrowane dane dostępne centralnie. Do poprawy jakości centralnej ewidencji dowodów zostały wykorzystane ponadto kopie baz lokalnych (Gminne Ewidencje Wydanych i Unieważnionych Dowodów Osobistych). Po uruchomieniu SRP dane przechowywane centralnie zaczęły być wykorzystywane jako zbiór referencyjny co pozwala na postępującą korektę ich jakości.
Elementy rejestru Tworzony rejestr zawiera następujące daneArt. 8 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności ().: nazwisko i imię (imiona); nazwisko rodowe; poprzednie nazwiska i imiona wraz z datą ich zmiany oraz nazwą urzędu, który dokonał zmiany; imiona i nazwiska rodowe rodziców; numery PESEL rodziców, jeżeli zostały im nadaneOd 1 grudnia 2018.; data urodzenia; miejsce urodzenia; kraj urodzenia; stan cywilny; oznaczenie aktu urodzeniaDo 1 marca 2015: numer aktu urodzenia. i urzędu stanu cywilnego, w którym został on sporządzony; płeć (w przypadku zmiany danych: data oraz nazwa urzędu, który dokonał zmiany); numer PESEL; obywatelstwo albo status bezpaństwowca; imię i nazwisko rodowe oraz numer PESEL małżonka, jeżeli został mu nadany; data zawarcia związku małżeńskiego, oznaczenie aktu małżeństwaDo 1 marca 2015: numer aktu małżeństwa. i urzędu stanu cywilnego, w którym został on sporządzony, data rozwiązania związku małżeńskiego, sygnatura akt i oznaczenie sądu, który rozwiązał małżeństwo, sygnatura akt i oznaczenie sądu, który ustalił nieistnienie małżeństwa, sygnatura akt i oznaczenie sądu, który unieważnił małżeństwo, data zgonu małżonka albo data znalezienia jego zwłok, oznaczenie jego aktu zgonuDo 1 marca 2015: numer jego aktu zgonu. i urzędu stanu cywilnego, w którym ten akt został sporządzony; adres i data zameldowania na pobyt stały; kraj miejsca zamieszkania; kraj poprzedniego miejsca zamieszkania; data wymeldowania z miejsca pobytu stałego; adres i data zameldowania na pobyt czasowy oraz data upływu deklarowanego terminu pobytu; data wymeldowania z miejsca pobytu czasowego; data wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy i wskazanie kraju wyjazdu; przewidywany okres pobytu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcyOd 1 stycznia 2018.; data powrotu z wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy; seria, numer i data ważności ostatniego wydanego dowodu osobistego obywatela polskiego oraz oznaczenie organu wydającego dokument; seria, numer i data ważności ostatniego wydanego paszportu obywatela polskiego; seria, numer i data ważności ważnego dokumentu podróży cudzoziemca lub innego ważnego dokumentu potwierdzającego tożsamość i obywatelstwo, a w przypadku obywatela Ukrainy, który przybył na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa, oraz obywatela Ukrainy posiadającego Kartę Polaka, który wraz z najbliższą rodziną z powodu tych działań wojennych przybył na terytorium Rzeczypospolitej PolskiejOsoby, o której mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa ()., oznaczenie dokumentu, na podstawie którego dokonano ustalenia tożsamości osobyDo 24 lutego 2022: seria, numer i data ważności ważnego dokumentu podróży cudzoziemca lub innego ważnego dokumentu potwierdzającego tożsamość i obywatelstwo.; status cudzoziemca oznaczony jako UEStatus UE – cudzoziemiec będący obywatelem państwa członkowskiego Unii Europejskiej, obywatelem państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub obywatelem Konfederacji Szwajcarskiej., CUEStatus CUE – cudzoziemiec będący członkiem rodziny cudzoziemca o statusie UE, niebędący obywatelem państwa członkowskiego Unii Europejskiej, obywatelem państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub obywatelem Konfederacji Szwajcarskiej., NUEStatus NUE – cudzoziemiec nieposiadający statusu UE ani CUE. albo UKROd 24 lutego 2022: Status UKR – osoba, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa ().; data zgonu albo data znalezienia zwłok, numer aktu zgonu i oznaczenie urzędu stanu cywilnego, w którym ten akt został sporządzony. Dawniej rejestr zawierał dodatkowo następujące dane: data upływu deklarowanego przez cudzoziemca terminu pobytuDo 1 stycznia 2018.. Ponadto dla cudzoziemców rejestr zawiera następujące dane: