Partia Socjalistyczna (port. Partido Socialista, PS) – lewicowa portugalska partia polityczna. Założona w 1973 roku w niemieckim mieście Bad Münstereifel, przez członków organizacji (Acção Socialista Portuguesa). Partia ta jest członkiem Międzynarodówki Socjalistycznej i Partii Europejskich Socjalistów.
Historia Geneza Portugalska Partia Socjalistyczna Portugalska Partia Socjalistyczna założona została w 1895 roku, jej założyciele wywodzili się głównie z mieszczaństwa i inteligencji, znajdowali się w niej republikanie, antyklerykałowie oraz robotnicy. Partia nie zdobyła szerszego poparcia. Po obaleniu w 1910 roku monarchii i krótkim okresie republikańskim w latach od 1910 do 1926, socjaliści nie odgrywali znaczącej roli politycznej. W 1924 roku partia liczyła zaledwie dwa i pół tysiąca ludzi. Robotnicy portugalscy podobnie jak to miało miejsce w sąsiedniej Hiszpanii, bardziej zainteresowali się anarchosyndykalizmem niż socjalizmem. W 1926 roku wojskowi dokonali zamachu stanu i obalili republikę, proces faszyzacji kraju, zahamował rozwój ruchu socjalistycznego. W 1933 roku dyktator Portugalii António de Oliveira Salazar wprowadził wzorowaną na faszystowskiej konstytucję, w której zdelegalizował partie opozycyjne. W wyniku represji Partia Socjalistyczna upadła. W siłę rosła inna lewicowa formacja, Portugalska Partia Komunistyczna, która w okresie 50 lat podziemnej działalności zachowała swoje struktury w kraju i na emigracjiPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 232.
Opozycja antysalazarowska Od czasu wprowadzenia reżimu prześladowano przeciwników politycznych rządu. W latach 1932–1934 socjaliści działali w Sojuszu Republikańsko-Socjalistycznym, w latach 1942-44 w Związku Socjalistycznym, w okresie 1950-1954 we Froncie Socjalistycznym a w latach 1955-1964 w Republikańsko-Socjalistycznym Ruchu Oporu. Ciągła konieczność reorganizacji ruchu uniemożliwiała zdobycie szerszych wpływów, większość robotników popierała konkurencyjną Partię KomunistycznąPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 233.
W czasie II wojny światowej doszło do zjednoczenia opozycji demokratycznej. W 1943 roku socjaliści, komuniści i republikanie weszli w skład Zjednoczonego Antyfaszystowskiego Ruchu Narodowego. Działacze koalicji uważali że wraz z upadkiem faszyzmu w Europie ustrój ten upadnie także w Portugalii. Istnienie dyktatury uratował jednak wybuch zimnej wojny. Wraz z zimną wojną doszło do rozłamu między uczestnikami frontu antysalazarowskiego a współpraca komunistów i socjalistów została zakończona.
Do ponownego jednoczenia się opozycji doszło w okresie kryzysu w latach 50. i 60. W grudniu 1961 roku powołano Patriotyczny Front Wyzwolenia Narodowego, postulował on uwolnienie więźniów politycznych, przywrócenie demokracji, niezależność związków zawodowych, zniesienie cenzury i przyznanie niepodległości koloniom Portugalii. W 1964 roku emigranci portugalscy założyli Akcję Socjalistyczną. W 1965 roku partia opracowała tzw. program minimum, program zaakceptowany został przez opozycjonistów; komunistów, chrześcijańskich demokratów i monarchistów. Postulował on m.in. ochronę gospodarki Portugalii przed obcymi wpływami i amnestię więźniów politycznych. W 1972 Akcja została przyjęta do Międzynarodówki SocjalistycznejPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 234.
Portugalska Akcja Socjalistyczna W 1973 roku na emigracji w Niemczech Zachodnich powstała kontynuatorka Akcji Socjalistycznej, Portugalska Akcja Socjalistyczna. Jej sekretarzem generalnym został Mário Soares. Głównym celem jaki postawiła sobie partia była budowa sieci komórek partyjnych w kraju. W 1969 roku rozpoczęła się krótkotrwała liberalizacja reżimu. Powstała wówczas półlegalna Demokratyczna Komisja Wyborcza skupiająca: socjalistów, monarchistów, komunistów, republikanów i chrześcijańskich demokratów. Po represjach na jej działaczach, zdecydowała się ona nie startować w wyborach. W 1973 roku powstał Portugalski Ruch Demokratyczny, który przekształcił się w partię.
25 kwietnia 1974 roku doszło do demokratycznego, wojskowego przewrotu zwanego rewolucją goździków. Obalono istniejącą 48 lat dyktaturę. Inicjatorem rewolucji był Ruch Sił Zbrojnych, organizacja młodych oficerów, która postawiła sobie cel likwidacji dyktatury i zakończenia trwających trzynaście lat wojen kolonialnych w Angoli, Mozambiku oraz Gwinei Bissau. Ruch Sił Zbrojnych powołał Komitet Ocalenia Narodowego, który rozpoczął reformy demokratyczne. Z emigracji wrócili działacze opozycji w tym lider Akcji Socjalistycznej, Mario SoaresPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 234-235.
W chwili obalenia reżimu Portugalska Akcja Socjalistyczna liczyła około 30 tysięcy osób. Dość szybko rosła liczba członków partii, a Akcja stała się jedną z najważniejszych partii w kraju. W maju 1973 przyjęto program partii. Głównym celem stała się budowa demokracji oraz społeczeństwa bezklasowego odrzucając przy tym postulat dyktatury proletariatu. Socjaliści postulowali uznanie niepodległości kolonii portugalskich, amnestię dla więźniów politycznych, przyznanie wszystkim obywatelom w wieku od 18 lat prawa wyborcze etc. W gospodarce domagano się walki z monopolami, utworzenie sektora państwowego, reformę systemu podatkowego i ubezpieczeniowego oraz politykę pełnego zatrudnieniaPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 236.
Na arenie międzynarodowej domagano się budowy w Europie systemu bezpieczeństwa zbiorowego, redukcji armii, nawiązania stosunków ze wszelkimi państwami bez względu na ich ustroje polityczne oraz jak najszybsze rozwiązanie problemu kolonialnego.
Uznano za realne współpracowanie socjalistów i komunistów, odrzucono postulat frontu ludowego zaproponowany przez Partię Komunistyczną. Kolejne cele ogłoszono na zjeździe partii w grudniu 1974 roku, Portugalia miała stać się ustrojem „socjalizmu w wolności”, obejmującego pluralizm polityczny. „Socjalizm w wolności” opierać się miał na socjalizmie humanistycznym, marksistowskim i chrześcijańskim. Na zjeździe PSP określiła się jako partia marksistowska. Lider partii, Soares ogłosił, że celem PSP jest obalenie kapitalizmu i utworzenie społeczeństwa socjalistycznego, które kierować się będzie zasadami humanizmu. Na I Zjeździe ujawniły się podziały między prawicowym i lewicowym skrzydłem socjalistów. Lewicę partyjną reprezentował Manuel Serra, przedstawiciele tej grupy krytykowali kierownictwo za zbytni konserwatyzm i mówili o konieczności współpracy z PPKPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 337.
Miejsce PSP/PS na scenie politycznej lat 70. Rządy tymczasowe W lipcu 1978 roku linia polityczna PSP uległa dużej zmianie. Partia przesunęła się na pozycję bardziej prawicową. Socjaliści uczestniczyli w czterech (na pięć) rządów po upadku reżimu. Obok socjalistów w skład rządów wchodziła Portugalska Partia Komunistyczna i Partia Ludowo-Demokratyczna określająca się jako prawicowa (od 30 września 1974 roku pod nazwą Partia Socjaldemokratyczna) – będąca jednak w rzeczywistości partią prawicową. Wraz z nimi partia socjalistyczna przeprowadziła proces nadania koloniom niepodległości i defaszyzacji Portugalii. Rząd koalicyjny zaczął się dość szybko rozpadać, z jednej strony zarysowała się MFA i PPK, a z drugiej PSP i PPD. Rządowi udało się udaremnić próbę zamachu stanu przeprowadzonego przez autorytarnych wojskowych. 30 września 1974 roku ze stanowiska ustąpił tymczasowy prezydent António de Spínola, którego osoba łączyła partie koalicji. Trudności rządu doprowadziły do radykalizacji nastrojów oraz wzrostu znaczenia Partii Komunistycznej i lewicowego skrzydła MFAPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 238.
Duże spory wywołała przyszłość związków zawodowych. W okresie dyktatury istniało 313 związków branżowych podporządkowanych reżimowi. W okresie demokracji wystąpiły dwie koncepcje' socjaliści i ludowi demokraci opowiedzieli się za pluralizmem i utworzeniem kilku central, PPK chciała natomiast utworzyć jedną centralę. W czerwcu 1974 roku komuniści z PPK utworzyli centralę „Intersindical” w skład której weszło 180 nowych związków zawodowych. W odpowiedzi na rosnące siły PPK, PSP oskarżyło Ruch Sił Zbrojnych o infiltrację komunistyczną i zagroziła wyjściem z koalicji rządowejPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 239.
Do kolejnych sporów w rządzie doszło między styczniem a lutym 1975 roku, gdy partia komunistyczna zaproponowała instytucjonalizację MFA. Socjaliści sprzeciwili się temu postulatowiPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 339. Komuniści oskarżali PSP o przejście w prawo i umocnienie władzy monopoli. W styczniu 1975 roku wewnątrz partii socjalistycznej doszło do rozłamu. Działacze związani z Serrą utworzyli własną partię, Ludowy Front Demokratyczny zbliżony do kierownictwa PPKPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 240.
Do zwrotu w portugalskiej rewolucji doszło 11 marca 1975. Generał de Spinola próbował przeprowadzić pucz wojskowy, który został jednak zdławiony, a de Spinola uciekł z kraju. Nieudany pucz doprowadził do wzrostu znaczenia radykalnej lewicy i przyspieszenia przemian. Ruch Sił Zbrojnych stał się instytucją, rozwiązano Komitet Ocalenia Narodowego przekazując jego uprawnienia Radzie Rewolucyjnej. 25 marca powstał czwarty już rząd tymczasowy, wzrosły w nim wpływy lewicy wojskowej i komunistów, osłabły natomiast wpływy partii socjalistycznej. Mario Soares utracił stanowisko ministra spraw zagranicznych. Rząd po pewnym czasie poszerzony został o Portugalski Ruch Demokratyczny, co wzmocniło pozycję bloku MFA i PPK. Socjaliści sprzeciwili się udziałowi Ruchu Demokratycznego w rządzie uważając, że jest on przybudówką PPK i wzmacnia jedynie silną rolę komunistów.
Rząd koalicyjny podjął decyzję o nacjonalizacji kluczowych elementów gospodarki, banków (z wyjątkiem zagranicznych), towarzystw ubezpieczeniowych, rząd ustanowił też reformę rolną. Po przeprowadzeniu kluczowych reform rozpoczęły się wybory do Zgromadzenia Konstytucyjnego. PSP deklarowała, że jej głównym celem jest budowa ustroju socjalistycznego i wprowadzanie zasad sprawiedliwości społecznej. PSP opowiadała się za stopniowymi zmianami. Wybory z 1975 roku okazały się zwycięstwem PSP, która uzyskała 37,8%, jej lewicowi rywale, PPK i MDP, uzyskali kolejno 12,5% i 4,1% poparcia. Na koalicję partii rządzących (łącznie z prawicową Partią Ludowo-Demokratyczną, która uzyskała 26,4%) przypadło aż 80% głosów wyborcówPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 241.
Po wygranych wyborach, Soares stwierdził, że program PSP pozostaje zbieżny z celami ogłoszonymi przez MFA, odnowiono deklarację o sojuszu między MFA, PPD i PSP. Zarówno PPK i MFA popierały szereg reform m.in. wprowadzenie reformy rolnej, wprowadzenie demokracji bezpośredniej poprzez powołanie zgromadzeń ludowych. Zmiany te nie podobały się socjalistom, umocniło to jedynie konflikt między nimi a Ruchem Sił ZbrojnychPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 242.
Z rządu wystąpili zarówno socjaliści i ich prawicowi sojusznicy, doprowadziło to do upadku rządu. Wewnątrz MFA coraz większą rolę odgrywała centroprawica popierana przez partię socjalistyczną. 8 sierpnia 1975 generał Goncalves powołał piąty rząd tymczasowy, został on wyłoniony nie spośród partii lecz spośród polityków wojskowych i cywilnych nie związanych z żadną z partii politycznychPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 243.