Jazda polska w wojnie polsko-bolszewickiej – organizacja i działania jazdy polskiej w okresie wojny polsko-bolszewickiej. thumb|upright=2.0|right Społeczeństwo polskie uważało jazdę za narodową broń Polaków. Dlatego już w listopadzie 1918, na terenach wyzwolonych spod okupacji niemieckiej i austriackiej, zaczęły powstawać samorzutnie oddziały jazdy. Obok żołnierzy frontowych, zgłaszali się też ochotnicy nie posiadający żadnego przeszkolenia wojskowego. Szereg oddziałów powstało na zasadzie „skrzyknięcia się” znajomych z danego terenu.
Jazda zaliczana była do broni głównych. Obok jazdy samodzielnej od lutego 1919 przystąpiono do formowania oddziałów jazdy dywizyjnej. Wczesną wiosną zdecydowano się na tworzenie Brygad Jazdy. Zaplanowano sformowanie pięciu brygad, ostatecznie zorganizowano dziewięć. W styczniu 1920 ujednolicono struktury jazdy. Wszystkie brygady miały składać się z 3 pułków jazdy i dywizjonu artylerii konnej. W połowie kwietnia polska jazda liczyła 20 500 żołnierzy. W operacjach przeciwko Armii Czerwonej jazdę łączono przejściowo w dywizje i grupy operacyjne. Z chwilą podpisania rozejmu z Rosją Sowiecką jazda polska liczyła czterdzieści pułków, wspieranych przez osiem dywizjonów artylerii konnej. Zdecydowana większość pułków zgrupowana była w dwóch dywizjach i czterech samodzielnych brygadach jazdy.
Organa centralne kawalerii thumb|Kawaleria czasów wojny polsko-bolszewickiej thumb|Szwadron 14 puł. majora Konstantego Plisowskiego w Odessie; luty 1919 thumb|Grupa ułanów I Korpusu Polskiego w Rosji majora Feliksa Jaworskiego W początkowym okresie formowania jednostek jazdy nie istniały naczelne organy kierownicze kawalerii polskiej. Wraz z rozwojem Ministerstwa Spraw Wojskowych zorganizowana została sekcja (potem departament) kawalerii. Dopiero pod koniec maja 1919 utworzono Generalny Inspektorat Jazdy, kierowany przez gen. Aleksandra Karnickiego, a następnie płk. Romana Kaweckiego. Departament, wraz z generalnym inspektoratem kawalerii, tworzył naczelne władze kawaleryjskie. Brak jasno podzielonych kompetencji tych organów tworzył dwoistość dowodzenia. Decyzje bądź dublowały się, bądź były sobie przeciwstawne. Formalnie zasadniczym organem był utworzony 22 stycznia 1919 Generalny Inspektorat Jazdy. Departament z założenia był organem wykonawczym. Departament w imieniu ministra wydawał jednak zarządzenia, niekoniecznie w porozumieniu z Generalnym Inspektoratem.
Formowanie oddziałów jazdy Formowanie tworzenie zalążków jazdy rozpoczęło się jeszcze przed formalną datą odzyskania przez Polskę niepodległości. Rozkaz Sztabu Generalnego nr 7 z 4 listopada 1918 zapowiadał utworzenie czteropułkowej dywizji jazdy wojewódzkiej, dowodzonej przez płk. Zygmunta Łempickiego. Od listopada 1918 do marca 1919 trwał okres żywiołowego tworzenia oddziałów i pododdziałów kawalerii. Mimo ochotniczego zaciągu do tej broni, udało się w tym czasie stworzyć kawalerię liczącą około 9 000 „szabel”. Obok formacji kawaleryjskich wchodzących w skład Wojska Polskiego, tworzone były partyzanckie oddziały jazdy operujące na Kresach Wschodnich. Weszły one z czasem w skład wojsk regularnych. Były to między innymi: oddział rtm. Feliksa Jaworskiego, Lubomelski szwadron marszowy 1 p.uł. por. Gustawa Grzybowskiego, oddział partyzancki por. Królikowskiego i oddział rtm. Władysława Dąbrowskiego.
Jazda wojewódzka Żywe wśród Polaków tradycje i wspomnienia pospolitego ruszeniu i byłej kawalerii narodowej, spowodowały, że społeczeństwo byłej Kongresówki w listopadzie 1918 zaczęło tworzyć ochotnicze oddziały kawalerii. Były to szwadrony wojewódzkie. Każde województwo miało wystawić jeden taki szwadron. Miały one stan nieco większy stan niżeli szwadrony pułków liniowych, a dowódcami ich mieli być przeważnie ludzie szeroko znani ogółowi danego województwa, niekoniecznie wykwalifikowani wojskowi. Tego typu organizacja wzorowana była na wzorcach zastosowanych przy tworzeniu kawalerii w pierwszym roku istnienia Księstwa Warszawskiego. Ochotnicy mieli się stawić we własnym umundurowaniu i na własnych koniach, otrzymując od rządu tylko uzbrojenie i rząd koński. Powstały między innymi: 1 szwadron Kujawski we Włocławku, 2 szwadron Kujawski w Koninie, szwadron Płocki, szwadron Łowicki w Błoniu, szwadron Warszawski (Mazowiecki), szwadron Siedlecki w Łochowie, 1 szwadron Warszawski „Odsiecz Lwowa”, szwadron Bielsko-Mazowiecki w Czyżewie, szwadron Radomski, szwadron Noworadomski, szwadron Jędrzejowski.
Pułki jazdy thumb|Jerzy Grobicki, Organizacja kawalerji polskiej w latach 1918–1921 thumb|Patrol 4 pułku ułanów na placu Katedralnym po zajęciu Wilna; IV 1919 thumb|Oddział polskiej kawalerii w marszu Pułki liniowe Organizacja regularnych pułków kawalerii przebiegała dwoma torami. Oficerowie dawnych pułków jazdy Legionów Polskich i Korpusów Polskich w Rosji przystąpili do ich odtwarzania. Równocześnie w garnizonach i ośrodkach zapasowych pułków kawalerii byłej armii austriackiej rozpoczęto formowanie kolejnych pułków. Od końca 1918 polskie oddziały kawalerii powstawały także w ogarniętej powstaniem Wielkopolsce. Ponieważ front żądał jazdy, wysyłano na linię pojedyncze szwadrony i dywizjony.
Jako pierwszy w Królestwie Polskim powstał 1 pułk ułanów. Niedługo potem ppłk Stanisław Sochaczewski przystąpił do formowania 5 pułku ułanów. W grudniu rozpoczęto formowanie pułku dla Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Otrzymał nr 10, a na jego dowódcę wyznaczony został płk Władysław Obuch-Woszczatyński.
W Galicji Zachodniej jako pierwszy powstał w Krakowie 1 pułk ułanów Ziemi Krakowskiej płk. Romana Kaweckiego, a zaraz potem w Rzeszowie 6 pułk ułanów płk. Zdzisława Kosteckiego, który to od kwietnia 1919 przyjął nazwę 6 pułku ułanów Jazdy Lwowskiej. Jeszcze w 1918 zorganizowano 2 pułk ułanów Legionów płk Romana Żaby, 30 grudnia przemianowany na 2 pułk lekkokonnych szwoleżerów, a w styczniu 1919 nazwany 2 pułkiem szwoleżerów. Kolejny pułk Galicji Zachodniej zorganizował mjr Zygmunt Bartmański. Był to 9 pułk ułanów. Równolegle we Lwowie formował się szwadron, a następnie dywizjon, Jazdy Lwowskiej „Wilki” rtm. Tadeusza Korab-Krynickiego, a na Lubelszczyźnie rozpoczęto formowanie 1 pułk ułanów Legionów Polskich rtm. Gustawa Orlicz-Dreszera i 3 pułk ułanów (późniejszy 7 p.uł.) rtm. Janusza Głuchowskiego.
Kolejnym ośrodkiem odradzania się polskiej jazdy była Kielecczyzna. Tu odtwarzano pułki kawalerii nawiązujące tradycjami do I Korpusu Polskiego w Rosji. Jako pierwszy miał powstać 1 pułk ułanów (Krechowieckich) płk. Feliksa Dziewickiego. Kolejne to: 3 pułk ułanów ppłk. Stefana Strzemińskiego, 2 pułk ułanów płk. Mikołaja Waraksiewicza oraz 4 pułk ułanów płk. Stanisława Rawicz-Dziewulskiego.
W lutym 1919 Sztab Generalny WP wyraził zgodę na utworzenie 11 pułku ułanów mjr. Mariusza Zaruskiego oraz 12 pułk ułanów Odsieczy Lwowa (późniejszy 12 pułk Ułanów Podolskich) płk. Józefa Tokarzewskiego. Rozpoczął się też proces formowania pułku jazdy tatarskiej, dowodzonego początkowo przez płk. Romana Falkowskiego, a następnie płk. Eugeniusza Ślaskiego.
Kawalerię tworzono również przy Wojsku Wielkopolskim. Jako pierwszy utworzono 1 pułk Ułanów Wielkopolskich płk. Aleksandra Pajewskiego. Kolejny, 2 pułk ułanów Wielkiego Księstwa Poznańskiego, zorganizował ppłk Kazimierz Raszewski. Od 9 lutego 1919 pułk występował pod nazwą 3 pułk Ułanów Wielkopolskich. Rozpoczęto też formowanie 2 pułku Ułanów Wielkopolskich ppłk. Romana Pasławskiego. Kawaleria wielkopolska 15 sierpnia 1919 została scalona z Wojskiem Polskim.
W kwietniu 1919 z Francji, wraz Błękitną Armią gen. Józefa Hallera, przybyły 1., 3., 4 pułk szwoleżerów i 1 szwadron szwoleżerów. Podwoiło to liczebność ówczesnej jazdy polskiej. Z 4 Dywizją Strzelców gen. Lucjana Żeligowskiego przybył pułk ułanów mjr. Konstantego Plisowskiego, 6 pułk ułanów mjr. Włodzimierza Kownackiego i szwadron szwoleżerów rtm. Romana Węgłowskiego. Łącznie było to nieco ponad 1100 żołnierzy, lecz formacja posiadała tylko 562 konie wierzchowe.
Od stycznia 1920 opracowywano jednolity etat brygady jazdy. Odtąd miała składać się z 3 pułków jazdy i dywizjonu artylerii konnej. W marcu tegoż roku ustalono etat wojenny jazdy. W skład pułku jazdy wchodziło dowództwo, 3 szwadrony liniowe, szwadron karabinów maszynowych i szwadron techniczny. Pułk w stanie żywieniowym miał posiadać 41 oficerów, 1226 podoficerów i szeregowców, 1258 koni, 8 karabinów maszynowych i 89 wozów. W stanie bojowym liczył 26 oficerów i 725 szeregowych. Etat szwadronu liniowego przewidywał w stanie żywionych 5 oficerów i 201 podoficerów i szeregowców, 199 koni i 8 wozów. W stanie bojowym odpowiednio 4 oficerów i 201 podoficerów i szeregowych.
Kawaleria dywizyjna thumb|Reorganizacja kawalerii dywizyjnej Do formowania kawalerii dywizyjnej przystąpiono wiosną 1919. Początkowe plany zakładały wystawienie dwunastu dywizjonów po dwa szwadrony dla dwunastu dywizji piechoty, trzech szwadronów zapasowych i dziewięciu szwadronów marszowych. Etat szwadronu jazdy dywizyjnej przewidywał: 7 oficerów, 159 podoficerów i szeregowców. Realizacja tak szeroko zakrojonych planów okazała się niemożliwa, a Inspektor Jazdy wydał rozkaz wydzielenia z 2 i 4 pułku ułanów dwóch półszwadronów, które miały utworzyć szwadron jazdy dla 1 Dywizji Piechoty Legionów. Z powodu braków materiałowych, szwadron osiągnął gotowość dopiero w czerwcu i nie uczestniczył w walkach o Wilno. Rozkazem z 13 marca Inspektor Jazdy polecił wydzielić z 7 pułku ułanów szwadron jazdy dla 2 Dywizji Piechoty Legionów. Szwadron do dywizji dołączył dopiero 5 czerwca. W kwietniu do 4 Dywizji Piechoty przydzielono 3 szwadron 6 pułku ułanów, do 3 Dywizji Piechoty Legionów szwadron zapasowy 9 pułku ułanów, w maju do 5 Dywizji Piechoty przydzielono szwadron jazdy lwowskiej „Wilki”, do 8 Dywizji Piechoty szwadron 1 pułku szwoleżerów, do 7 Dywizji Piechoty 4 szwadron 3 pułku ułanów, do 10 Dywizji Piechoty 6 szwadron 2 pułku ułanów. Szwadrony dywizyjne nosiły numer dywizji do której zostały przydzielone, ale pod względem ewidencji i uzupełnień nadal należały do pułków, z których je wydzielono.
Dążąc do likwidacji podwójnej podległości i sporów kompetencyjnych, władze wojskowe wróciły do idei skupienia jazdy dywizyjnej w pułkach dragonów. Rozkazem Ministerstwa Spraw Wojskowych z 17 czerwca 1919, z luźnych szwadronów poprzydzielanych do oddziałów piechoty jako kawaleria dywizyjna, utworzone zostały trzy pułki: 1 pułk dragonów w Lublinie, 2 pułk dragonów w Pińczowie, 3 pułk dragonów w Tarnowie. 4 pułk dragonów to stanowiły kawaleryjskie pułki Błękitnej Armii gen. Józefa Hallera. Jesienią 1919 zreorganizowano jazdę dywizyjną. W miejsce istniejących pułków dragonów sformowano cztery pułki strzelców konnych, składające się z czterech dywizjonów. Poza formacją dragonów pozostał szwadron jazdy 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej zwany szwadronem Ułanów Grodzieńskich.Dowództwa pułków dragonów (strzelców konnych) sprawowały tylko funkcje inspekcyjne, nie dowódcze. 1 pułk strzelców konnych płk. Tadeusza Sulimirskiego miał przekazać swój I dywizjon do 1 Dywizji Piechoty Legionów, II dywizjon do 3 Dywizji Piechoty Legionów, III dywizjon do 8 Dywizji Piechoty, a IV dywizjon do 9 Dywizji Piechoty. We wrześniu 1919 2 pułk strzelców konnych nie posiadał jeszcze dowództwa, a jego jedyny dywizjon przeznaczony był dla 7 Dywizji Piechoty. Faktycznie dywizjon ten funkcjonował przy 2 DP Leg., a dla potrzeb 7 DP sformowano później II/2 psk. Dwudywizjonowy 3 pułk strzelców konnych we wrześniu swój I dywizjon wydzielił dla 6 Dywizji Piechoty, a II dywizjon oddał Dywizji Górskiej.
Pułki rezerwowe