Bycznik

Bycznik (Typhaeus typhoeus) – gatunek chrząszcza z rodziny gnojarzowatych. Zamieszkuje Europę od Półwyspu Iberyjskiego po część środkowo-wschodnią oraz Afrykę Północną. Zarówno larwy, jak i postacie dorosłe są koprofagami, żerującymi na odchodach zwierząt roślinożernych. Postacie dorosłe aktywne są jesienią i wiosną, a często też zimą. Budują dochodzące do półtora metra głębokości gniazda, w których rozwijają się larwy.

Taksonomia Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1758 roku przez Karola Linneusza w dziesiątym wydaniu Systema Naturae pod nazwą Scarabaeus typhoeus. W 1815 roku William Elford Leach utworzył nowy rodzaj Typhaeus wyznaczając jego gatunkiem typowym Typhaeus vulgaris, który później zsynonimizowano z Scarabaeus typhoeus. W 1911 roku Antoine Boucomont podał zmienioną nazwę rodzajową Typhoeus, stąd w literaturze XX-wiecznej gatunek ten pojawia się nierzadko pod błędną kombinacją Typhoeus typhoeus.

Zarówno nazwa rodzajowa, jak i epitet gatunkowy nawiązują do Tyfeusa, postaci z mitologii greckiej, który po próbie zdobycia Olimpu został rażony piorunem i strącony na dno wulkanu Etny, skąd może wywoływać trzęsienia ziemi. Z kolei jedna z synonimicznych nazw rodzajowych, Minotaurus, nawiązuje do Minotaura, postaci z mitologii greckiej o głowie byka.

Morfologia thumb|left|170px|Samiec formy o jaśniejszych pokrywach Chrząszcz o ciele długości od 10 do 24 mm. Samica pokrojem przypomina inne gnojarzowate, samiec zaś wyróżnia się trzema rogami na przedpleczu, z których dwa boczne przywodzą na myśl te występujące u byka bydła domowego – cesze tej zawdzięcza gatunek nazwy zwyczajowe w licznych językach, w tym polską bycznik oraz angielską minotaur beetle. Ubarwienie ma zwykle w całości błyszcząco czarne, rzadziej trafiają się osobniki czarne z czerwonobrunatnymi pokrywami.

Głowa ma trójkątnie załamany szew czołowy oraz podłużne żeberko biegnące przy nadustku. Przednia część nadustka uniesiona jest ku górze, a aparat gębowy skierowany jest ku przodowi. Duże oczy od strony zewnętrznej całkowicie odgranicza występ policzka (canthus). Czułki buduje 11 członów, z których trzy ostatnie są równych rozmiarów i formują kulistą, matową buławkę.

Przedplecze ma duże, rozproszone punkty po bokach, w pozostałej części jest niepunktowane. Jego budowa wykazuje znaczny dymorfizm płciowy. Samce mają na przedpleczu trzy wyrostki (rogi). Dwa boczne są długie, skierowane ku przodowi, często zaopatrzone w tępy ząbek na górnej krawędzi i leżą przed szeroko zaokrąglonymi kątami przednimi. Środkowy wyrostek jest mniejszy i skierowany bardziej ku górze. Zdarzają się również samce o rogach słabiej wykształconych. Samice mają przedplecze o kątach przednich ostrych, pozbawione rogów, zamiast tego wyposażone w poprzeczne żeberko na przedzie i dwa małe guzki po jego bokach. Pokrywy mają punktowane rzędy i stosunkowo silnie wypukłe, pozbawione punktowania międzyrzędy. Odnóża tylnej pary mają na zewnętrznych powierzchniach goleni po cztery poprzeczne listwy.

Ekologia i zachowanie thumb|left|Wejście do nory Owad ten zamieszkuje ciepłe stanowiska o lekkiej, chętnie piaszczystej glebie, głównie na terenach nizinnych. Bytuje najczęściej w widnych borach sosnowych, wrzosowiskach, pastwiskach, polanach i pobliskich łąkach. Fenologicznie należy do gatunków jesienno-wiosennych (z dwoma szczytami pojawu – jesienią i wiosną). Postacie dorosłe pojawiają się najwcześniej we wrześniu i spotyka się je najdalej do czerwca; aktywne bywają również zimą. Stadium zimującym są zarówno larwy, jak i osobniki dorosłe

Zarówno larwy jak i postacie dorosłe byczników są koprofagami, żerującymi na odchodach zwierząt roślinożernych. Preferuje odchody królika europejskiego i zajęcy, ale żeruje też na ekskrementach sarny europejskiej, jelenia szlachetnego, owcy domowej, a rzadko bydła i koni.

Cykl życiowy zamyka się w dwóch latach. Gody odbywają się jesienią i wiosną, a przy niezamarzniętej wierzchniej warstwie gleby trwać mogą zimą. Oboje rodzice wykazują troskę o potomstwo. Najpierw kopią gniazdo o głębokości od 1 do 1,5 metra – najgłębsze spośród środkowoeuropejskich gnojarzowatych. Składa się ono z pionowego korytarza głównego oraz odchodzących od niego tuneli bocznych zakończonych komorami lęgowymi. Wejście do gniazda jest okrągłe i ma średnicę 10–14 mm. Jaja składane są na dnie komór, po czym przykrywane są warstwą gleby o grubości 1–2 cm. Rodzice razem dostarczają do gniazda kulki odchodów, przy czym samiec toczy je po powierzchni, a samica spycha do komór lęgowych. Wylęgnięte larwy samodzielnie przekopują się do zapasów pożywienia. Przepoczwarczenie następuje w gnieździe.

Aktywne zimą byczniki padają ofiarą uszatki zwyczajnej. Sowy te prawdopodobnie zbierają żuki krocząc po ziemi, wykorzystując zmysł wzroku, inaczej niż w przypadku większości swoich ofiar.

Rozprzestrzenienie i zagrożenie Gatunek zachodniopalearktyczny. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju występującym w Europie. Na kontynencie tym znany jest z Portugalii, Hiszpanii, Andory, Irlandii, Wielkiej Brytanii, Francji (w tym z Korsyki), Belgii, Luksemburga, Holandii, Niemiec, Szwajcarii, Liechtensteinu, Austrii, Włoch (w tym z Sardynii i Sycylii), San Marino, Danii, południowej Szwecji, Polski, obwodu królewieckiego, Czech, Rumunii, Chorwacji oraz Bośni i Hercegowiny. Poza Europą podawany jest z północnego Maroka.

W Polsce gatunek ten ma wschodnią granicę zasięgu, a obszar jego występowania nawiązuje do zasięgu klimatu atlantyckiego. Na „Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce” oraz na „Czerwonej liście chrząszczy województwa śląskiego” umieszczony jest ze statusem gatunku bliskiego zagrożenia (NT). Do niedawna znany był w Polsce z nielicznych, izolowanych stanowisk i uznawany był za gatunek rzadki i wymierający. W 2001 roku objęty został ścisłą ochroną gatunkową, jednak w 2004 roku ochrona została z niego zdjęta. Od przełomu XX i XXI wieku podawane są liczne nowe stanowiska tego chrząszcza w Polsce, często zasiedlone przez liczebne populacje, co ma prawdopodobnie związek z ocieplaniem się klimatu.

W Niemczech gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Na „Czerwonej liście gatunków zagrożonych Republiki Czeskiej” umieszczony został ze statusem krytycznie zagrożonego wymarciem (CR). Na Słowacji jest już gatunkiem wymarłym.

Przypisy Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 26 września 2001 r. w sprawie określenia listy gatunków zwierząt rodzimych dziko występujących objętych ochroną gatunkową ścisłą i częściową oraz zakazów dla danych gatunków i odstępstw od tych zakazów ()

Kategoria:Gnojarzowate Kategoria:Chrząszcze Europy Kategoria:Chrząszcze Maroka Kategoria:Chrząszcze Rosji Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza