Ustim Karmeluk, inne forma nazwiska: Karmaluk, Karmeniuk, Karmaniuk (ukr. Усти́м Яки́мович Кармелю́к (Кармалю́к), Ustym Jakymowycz Karmeliuk (Karmaliuk); ur. 10 marca 1787 w Hołowczynciach, zm. w Koryczynciach Wołośkich) – przywódca chłopski na prawobrzeżnej Ukrainie w latach 1813–1835, bohater utworów literackich i podań ludowych, zwany „ostatnim hajdamaką”, nazwany przez Maksima Gorkiego „ukraińskim Robin Hoodem”, ze względu na swoje działania wspierające osoby z niższych klas społecznych – biednych chłopów, Żydów i żebraków.
Życiorys Urodził się w rodzinie chłopów pańszczyźnianych w Hołowczyńcach (dziś Karmalukowe, rejon żmeryński) na Podolu, wówczas na terenie Korony Królestwa Polskiego. W małżeństwie z Marią Karmaluk (z d. Szczerba), córką Antona; miał trzech synów: Iwana (starszego), Ostapa i Iwana (młodszego).
W roku 1812 został wcielony do armii carskiej, skąd zdezerterował po roku i wraz z innymi uciekinierami zorganizował watahę działającą na wzór hajdamacki. W 1814 r. został schwytany, skazany na 500 rózeg (wyrok wykonano w Kamieńcu Podolskim) i wcielony do oddziałów na Krymie. Uciekł ponownie w drodze z zesłania i przez kilkanaście lat przewodził różnym grupom działającym w powiatach: latyczowskim, lityńskim i proskurowskim w guberni podolskiej. Szacuje się, że przez jego oddziały przeszło ok. 20 000 chłopów i dezerterów z wojska.
Działania grup Karmeluka były skierowane głównie przeciwko bogatej szlachcie oraz ścigającemu go wojsku. Według źródeł Karmeluk dokonał blisko tysiąca napadów na majątki szlacheckie, które grabił i podpalał, a mieszkańców niektórych dworów zabijał. Zdobyte w ten sposób bogactwa przekazywał biednym chłopom, co zostało potwierdzone przez mieszkańców niższych warstw społecznych, w trakcie procesu w sądzie lityńskim. Stąd Karmeliuka niejednokrotnie nazywa się „ukraińskim Robin Hoodem”http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/ua/elib.exe?Z21ID=&I21DBN=UKRLIB&P21DBN=UKRLIB&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=online_book&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=FF=&S21STR=ukr0002068„Устим Кармалюк: зібрані документи” / Центр. держ. іст. архів УРСР, Ін-т історії України АН УРСР; упоряд. Є. Черкаська та І. Єрофєєв ; за ред. К. Гуслистого і П. Лаврова. 1948. – str. 105-107 (nr 54). Uciekając przed wymiarem sprawiedliwości, używał różnych imion, w tym: Wasyl Hawrylenko.
Był czterokrotnie schwytany i skazywany na katorgę na Syberię, lecz za każdym razem udawało mu się zbiec. Działalność Karmaluka możliwa była dzięki jego licznym powiązaniom i znajomościom. Współpracował często z Żydami, u których się ukrywał, a także za pośrednictwem których spieniężał zrabowany majątek, zapewniając im ochronę.
W roku 1833 władze carskie powołały odrębny urząd do uporania się z ruchem Karmeluka – komisję hałuziniecką, a w rejony jego największej aktywności wysłano wojsko. 22 października 1835 roku Karmeluk wpadł w zasadzkę w domu swojej kochanki Oleny Procykowej we wsi Karaczyńce Wołoskie (dziś wieś Wołoskie, rejon chmielnicki, hromada derażniańska), gdzie został zastrzelony przez 18-letniego szlachcica Teodora Rutkowskiego. Pochowano go w Latyczowie.
Komisja hałuziniecka działała do 1839 roku i w tym czasie oskarżyła łącznie ok. 2700 chłopów i dezerterów podejrzewanych o współpracę z Karmelukiem.
Legenda Po śmierci nazwisko Karmeluka na Ukrainie obrosło legendą jako bohatera ludowego. Utwory literackie pisali o nim min. Marko Wowczok, Mychajło Starycki, Stepan Wasylczenko i Wasyl Kuczer. Przedstawiano go w literaturze jako obrońcę uciśnionego prostego ludu, a jego napadom przypisywano pobudki narodowowyzwoleńcze.
W 1920 roku jego nazwiskiem nazwany został ukraiński pociąg pancerny „Karmeluk”, który brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej.
W czasach radzieckich powstały trzy filmy poświęcone jego postaci, wszystkie pod tytułem „Karmeluk” (1931, 1935, 1985). Filmy miały charakter antypolski.
Zobacz też Janosik
Przypisy
Bibliografia Władysław Serczyk Historia Ukrainy, wyd. Ossolineum, Wrocław 1979.
Kategoria:Zbójnicy Kategoria:Ukraińcy Kategoria:Urodzeni w 1787 Kategoria:Zmarli w 1835