Alfred Hitchcock

Alfred Joseph Hitchcock, KBE (wym. []; ur. 13 sierpnia 1899 w Londynie, zm. 29 kwietnia 1980 w Los Angeles) – angielsko-amerykański reżyser filmowy, telewizyjny, scenarzysta i producent, uznawany za jednego z najbardziej wpływowych twórców filmowych w historii kina. Określany mianem „mistrza suspensu”. W trwającej sześć dekad karierze wyreżyserował 53 filmy fabularne. Rozpoznawalność przyniosły mu liczne wywiady, występy cameo w swoich produkcjach i serial kryminalny Alfred Hitchcock przedstawia (1955–1962), którego był gospodarzem. Podobne uznanie zyskiwali aktorzy grający w jego filmach.

Początkowo zarabiał jako copywriter oraz pracownik techniczny w przedsiębiorstwie zajmującym się produkcją kabli elektrycznych. W 1919 rozpoczął pracę w branży filmowej, zajmując się projektowaniem napisów. Jego pierwszy udany film, Lokator (1927), w znacznym stopniu przyczynił się do rozwoju i ukształtowania dreszczowca jako gatunku filmowego. Zaprezentowany dwa lata później Szantaż był pierwszym brytyjskim filmem dźwiękowym. Jego dwie produkcje z lat 30., 39 kroków (1935) oraz Starsza pani znika (1938), należą – według Brytyjskiego Instytutu Filmowego (BFI) – do grona najwybitniejszych filmów kinematografii brytyjskiej XX wieku. W 1939, będąc filmowcem o międzynarodowym uznaniu i znaczeniu, za namową producenta Davida O. Selznicka, przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie w latach 40. wyreżyserował szereg udanych i kasowych produkcji, w tym m.in. takie tytuły, jak: Rebeka (1940), Zagraniczny korespondent (1940), Podejrzenie (1941), Cień wątpliwości (1943), Urzeczona (1945) czy Osławiona (1946). Zrealizowane przezeń w latach 50. i 60. filmy Okno na podwórze (1954), Zawrót głowy (1958), Północ, północny zachód (1959), Psychoza (1960) i Ptaki (1963), na trwałe wpisały się do kanonu klasyki amerykańskiego kina. W trakcie 60-letniej kariery był pięciokrotnie nominowany do nagrody Akademii Filmowej w kategorii za najlepszą reżyserię.

Jego styl reżyserski obejmował płynny ruch kamery, która naśladowała spojrzenie granej postaci – stawiając tym samym widza w roli podglądacza – i filmowanie ujęć w taki sposób, aby zmaksymalizować uczucie lęku i niepokoju. W 1955 przyjął obywatelstwo amerykańskie. Otrzymał francuski Order Sztuki i Literatury w klasie Oficera, Legię Honorową w klasie Kawalera i Order Imperium Brytyjskiego w klasie Kawalera Komandora (KBE). W 1980 otrzymał z nadania Elżbiety II tytuł honorowy Sir.

Życiorys Rodzina i młodość thumb|left|Hitchcock w niemowlęctwie (1899) Alfred Joseph Hitchcock urodził się 13 sierpnia 1899 w Leytonstone (należącym ówcześnie do Essex), dzielnicy położonej pięć mil od wschodniej części Londynu, wchodzącej w skład London Borough of Waltham Forest. Był najmłodszym dzieckiem Williama Hitchcocka (1862–1914) i Emmy Jane (z domu Whelan; 1863–1942). Miał dwoje starszego rodzeństwa – brata Williama (1890–1943) oraz siostrę Ellen Kathleen „Nellie” (1892–1979). Rodzice Hitchcocka byli gorliwymi katolikami z irlandzkimi korzeniami. William Hitchcock, podobnie jak jego ojciec Joseph (1831–1900), był sprzedawcą warzyw; . i dobrze prosperującym handlowcem. Prowadził spożywczak przy High Road 517. Był człowiekiem o emocjonalnej naturze, a silne nerwobóle powodowały przebarwienia skóry. Po latach Hitchcock mówił: „Pamiętam, że ojciec codziennie szedł do pracy w ciemnym garniturze, białej, wykrochmalonej koszuli i ciemnym krawacie”. Matka Emmy Jane – wywodząca się z klasy średniej – zajmowała się domem. Z uwagi na dobre wychowanie, ojciec nazywał go w młodości „jagniątkiem bez skazy”, sam zaś wspominał, jak każdego wieczoru stawał w nogach łóżka matki, by opowiadać o wszystkich swych uczynkach danego dnia, dobrych i złych.

Gdy miał 6 lub 7 lat, rodzina przeniosła się do dzielnicy Limehouse, która pod koniec XVII stulecia stała się integralną częścią East Endu. Jego ojciec nabył dwa sklepy rybne przy Salmon Lane, ulicy położonej nieopodal akwenu Limehouse Basin i Tamizy. Hitchcockowie zamieszkali pod numerem 175 lub 130. Jak pisał Peter Ackroyd, Limehouse uchodziło za „nieokrzesaną i hałaśliwą” okolicę, będącą ucieleśnieniem tego, co uważano za „cuchnącą stertę” wschodniego Londynu. Rzadko wspominał lata młodości, lecz przywoływał sytuację, w której ojciec porozumiał się z miejscowym policjantem, by ten zamknął go w celi na kilka minut po tym, gdy wrócił spóźniony z wyprawy po mieście. Wydarzenie to miało tłumaczyć trwający całe życie lęk Hitchcocka przed policją, a także fascynację winą i karą.

Od najmłodszych lat fascynował się kinem. Jako 8- i 9-latek oglądał krótkie, 3- lub 4-minutowe filmy takie jak W pociągu gnającym donikąd czy Hala podróże i sceny ze świata. Podziwiał zachodnie produkcje z udziałem D.W. Griffitha, Douglasa Fairbanksa, Harolda Lloyda i Mary Pickford. Regularnie czytał czasopisma poświęcone tematyce filmowej – w księgarni przy Leicester Square kupował „The Bioscope” i „Kinematograph Weekly”. Odwiedzał z rodzicami cyrk na Wanstead Flats i Stratford Music Hall, gdzie wystawiano pantomimy, skecze i włoskie operetki.

Edukacja i praca Pierwsza placówka edukacyjna do której uczęszczał była ortodoksyjnie katolicka. W wieku 6 lub 7 lat, przez krótki czas uczył się w prywatnej szkole przy Mayville Road. Kolejną placówką edukacyjną – do której chodził przez dwa lata – była prowadzona przez siostry z zakonu Wiernych Towarzyszek Jezusa szkoła w Howrah House przy East India Dock Road w Poplar; ., zaś mając 9 lat trafił do internatu placówki prowadzonej przez salezjanów (SDB) na Surrey Lane w Battersea, gdzie wytrzymał tydzień. W opinii Ackroyda wpływ na to miał internatowy reżim i przymusowa rozłąka z rodziną, a Patrick McGilligan jako główny powód wymienił złe wyżywienie na stołówce. 5 października 1910 został uczniem jezuickiego St Ignatius’ College na Stamford Hill, słynącego z rygorystycznej dyscypliny. Zarejestrowano go pod numerem 343 jako „Alfred Hitchcock, syn kupca rybnego Williama Hitchcocka”.

thumb|Twórczość Poego miała istotny wpływ na karierę Hitchcocka, który mówił: „Nie mogę się powstrzymać, by tego, co starałem się umieścić w moich filmach, nie zestawiać z treścią opowiadań Edgara Allana Poego” Po latach przekonywał, że nauczył się od jezuitów ich zakonnych cnót: panowania nad sobą i precyzji. Był też dobrym uczniem, który wiedzę przyswajał szybko i wszechstronnie, nie mając problemów z obszernym programem nauczania – obejmującym zajęcia z angielskiego, fizyki, łaciny oraz matematyki. Regularnie zajmował czołowe miejsca wśród najlepszych uczniów w klasie. Zyskał przydomek „Cockie” i był outsiderem. Opisywał siebie jako pozbawionego przyjaciół samotnika; .. Ukończywszy szkołę w wieku 13 lat, oświadczył rodzicom, że chce zostać inżynierem – zawód ten uważano w owych czasach za bezpieczny i dający nadzieję na przyszłość. Został zapisany do London County Council School of Marine Engineering and Navigation przy Poplar High Street, gdzie uczył się akustyki, mechaniki i rysunku technicznego.

W listopadzie 1914 bądź na początku 1915 podjął pracę, za pensję 15 szylingów tygodniowo, w W.T. Henley’s Telegraph Works Company Limited przy Blomfield Street, obok London Wall; .. Zatrudniono go jako młodszego doradcę technicznego w dziale sprzedaży. Oficjalnie był „ekspertem” technicznym od wielkości i przewodności kabli elektrycznych.

Miesiąc po zatrudnieniu jego ojciec zmarł na rozedmę płuc w wieku 52 lat. Starszy brat przejął sklep, a Hitchcock mieszkał z matką przy Salmon Lane. Po wybuchu I wojny światowej w lipcu 1914 był zbyt młody, aby móc wstąpić do wojska. W 1917 otrzymał kategorię C3, choć niektórzy biografowie podają, że okrucieństwa wojenne były traumatycznym przeżyciem dla znerwicowanego Hitchcocka.

Mając 16 lat zainteresował się amerykańskim poetą Edgarem Allanem Poe i jego pełną makabry twórczością (nieszczęśliwe życie pisarza wywarło znaczący wpływ na młodego Hitchcocka); .. Regularnie oglądał filmy z udziałem Bustera Keatona, Charliego Chaplina oraz produkcje zrealizowane przez D.W. Griffitha (Narodziny narodu; 1915, Nietolerancja; 1916, Męczennica miłości; 1920). Szczególnym uznaniem darzył niemiecki horror z elementami fantasy i romansu Zmęczona śmierć (1921, reż. Fritz Lang).

Rok później zaciągnął się do regimentu kadetów królewskich saperów (ang. The Corps of Royal Engineers). Wspólnie z pozostałymi pracownikami Henleya wieczorami uczęszczał na wykłady, a w weekendy odbywał marsze oraz musztry. Jedna z sesji ćwiczeń praktycznych odbyła się w Hyde Parku, gdzie – jak pisał John Russell Taylor – jego owijacze ciągle opadały mu na kostki; ..

Następnie zapisał się na wydział sztuk pięknych w Goldsmiths, stanowiącego część Uniwersytetu Londyńskiego (UoL), gdzie studiował grafikę i kompozycję. Regularnie wysyłano go w teren, by szkicował budynki i ludzi. Szczególną uwagę poświęcał grze światła i cieni. Jak przyznawał w przeprowadzonej wiele lat później rozmowie: „Jedna z pierwszych rzeczy, jakich nauczyłem się w szkole plastycznej, brzmiała: nie ma czegoś takiego jak linia, są tylko światła i cienie”.

Dzięki talentowi plastycznemu w 1919 (lub w 1917 bądź na początku 1918) przeniesiono go z działu sprzedaży do reklam. Uczył się projektowania rysunków reklamowych i układania tekstów do nich. Ilustrował broszury reklamowe i przygotowywał je do wydania. Za sprawą rozwijanych talentów przestał być osobą nieśmiałą i samotną. Założył i redagował „Henley Telegraph” – gazetę sprzedawaną pracownikom przedsiębiorstwa za 3 lub 6 pensów. Z biegiem czasu zaczął odczuwać znużenie wykonywaną pracą, a reklama nie należała do jego pasji. Nie zadowalała go też pensja w wysokości 15 szylingów tygodniowo.

Kariera międzywojenna (1919–1939) Współpraca z Famous Players-Lasky thumb|left|Hitchcock na zdj. we wczesnych latach 20.

Będąc regularnym czytelnikiem czasopism o tematyce filmowej, dowiedział się, że kompania Famous Players-Lasky, realizująca filmy dla amerykańskiej wytwórni Paramount Pictures, buduje studio przy Pool Street na Islington w północnej części Londynu; .. Przedsiębiorstwo rozpoczęło poszukiwania pracowników, w tym także autorów plansz tekstowych, które sterowałyby narracją niemych filmów.

Gdy okazało się, że pierwszą ekranizacją ma być powieść The Sorrows of Satan Marie Corelli z 1895, postanowił przeczytać książkę. Mając uprzednio dwuletnie doświadczenie w pracy z ilustracją i pisania reklam dla Henleya, z pomocą kolegów z działu reklamy naszkicował kilka scen i napisów do planowanego projektu. Gdy udał się do siedziby Islington Studios, na miejscu okazało się, że Famous Players-Lasky zaniechało adaptacji powieści Corelli, i postanowiło skoncentrować się na dwóch filmach krótkometrażowych – The Great Day (1920) oraz The Call of Youth (1921, oba w reżyserii Hugh Forda). W ciągu dwóch dni opracował nowe napisy i sceny.

Początkowo zatrudniono go w charakterze dorywczym; projektował napisy i scenografię. W kwietniu 1921 dostał pełny etat w Famous Players-Lasky – gdzie większą część personelu stanowili Amerykanie. Dziennik „The Times” pisał, że dwupiętrowe studio posiadało najnowocześniejszy sprzęt ze Stanów Zjednoczonych. Do pierwszych zadań Hitchcocka należało projektowanie tytułowych kadrów do filmów, znajdujących się w postprodukcji. Od początku uczył się współpracy z resztą ekipy, zwłaszcza ze scenarzystkami, których większość stanowiły Amerykanki. Komponował tytułowe kadry do takich filmów jak melodramat romantyczno-przygodowy Tajemnicza droga czy dramat Niebezpieczne kłamstwo (1921, oba w reżyserii Paula Powella). Pracując tam, poznał swoją przyszłą żonę, Almę Reville, mającą już profesjonalne doświadczenie w produkcji filmów.

Współpraca brytyjsko-amerykańska nie układała się najlepiej, z powodu niepowodzenia wśród Brytyjczyków części tytułów, w tym komedii Three Live Ghosts (1922, reż. George Fitzmaurice) oraz kryminału Perpetua (1922, reż. John S. Robertson). Reville opuściła studio, które dalej pozostawało miejscem do wynajęcia dla produkcji filmowych.