Kruk (zwyczajny) (Corvus corax) – gatunek dużego osiadłego ptaka z rodziny krukowatych (Corvidae). Występuje na półkuli północnej, jest najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem spośród wszystkich krukowatych. Obecnie wyróżnia się jedenaście podgatunków, wykazujących niewielkie odmienności w morfologii – pomimo iż niedawne badania wykazały znaczne różnice genetyczne wśród populacji z różnych regionów. W Polsce nieliczny ptak lęgowy (lokalnie może być średnio liczny) Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego nieliczny oznacza zagęszczenie 1–10 par na 100 km², a średnio liczny – 10–100 par na 100 km²..

To jeden z dwóch największych krukowatych, obok kruka grubodziobego, i prawdopodobnie najcięższy ptak z rzędu wróblowych; dojrzały kruk mierzy od 58 do 69 cm, a udokumentowana masa ciała wynosi od 585 do 2000 g. Kruki dożywają zwykle około 10–15 lat na wolności (według danych opartych na obrączkowaniu), jednak rejestrowano także osobniki w wieku ponad 40 lat. Znany jest przypadek kruka z londyńskiej twierdzy Tower, który na zamku dożył 44 lat. W różnych legendach i podaniach długowieczność kruków jest często na wyrost podwyższana – niektórzy uważali, że miały żyć nawet 3 razy dłużej niż człowiek. Młode ptaki mogą podróżować w gromadach, jednak później tworzą pary na całe życie i razem bronią swojego terytorium.

Kruk koegzystuje z ludźmi od tysięcy lat, na niektórych obszarach rozmnożył się tak bardzo, że uważa się go za szkodnika. Ma to związek z jego wszystkożernością – kruki jedzą padlinę, owady i odpady spożywcze, a także ziarna zbóż, jagody, owoce.

Taksonomia Kruk był jednym z wielu gatunków zwierząt opisanych przez Linneusza w jego XVIII-wiecznej pracy Systema Naturae. Gatunek wciąż nosi swą pierwotną nazwę naukową – Corvus corax. Jest to gatunek typowy dla rodzaju Corvus. Nazwa rodzajowa po łacinie znaczy „kruk”, natomiast epitet gatunkowy, corax/, pochodzi z klasycznej greki i oznacza „kruk” lub „wrona”. Słowo „kruk” występuje także w nazwach zwyczajowych kilku innych (zwykle większych) gatunków z rodzaju Corvus, chociaż są one nie zawsze bliżej powiązane genetycznie z Corvus corax niż pozostali członkowie tego rodzaju. Niektóre ptaki, jak np. kruk australijski, czy kruk tasmański są bliżej spokrewnione z wronami występującymi w Australii. Kruki i wrony mogą posiadać wspólne potomstwo, choć są to sytuacje wyjątkowe. Inne nazwy to kruk właściwy, kruk pospolity.

Klasyfikacja thumb|Podgatunek Corvus corax varius, Islandia thumb|Podgatunek Corvus corax principalis, Kanada Gatunkami najbliżej spokrewnionymi z krukiem są: kruk pustynny (Corvus ruficollis) i kruk srokaty (Corvus albus) z Afryki oraz kruk meksykański (Corvus cryptoleucus), występujący na południowo-zachodnim obszarze Ameryki Północnej. Kruki występują na rozległych obszarach chłodniejszych i cieplejszych stref Starego i Nowego Świata po Nikaraguę, Wyspy Kanaryjskie, północne Indie, północno-wschodnie Chiny i północne części Afryki. Północna granica areału przebiega przez tundrę. Obecnie wyróżnianych jest jedenaście podgatunków: Corvus corax principalis Ridgway, 1887 – północna i wschodnia część Ameryki Północnej i Grenlandia. Corvus corax sinuatus Wagler, 1829 – od Gór Skalistych po Nikaraguę. Corvus corax clarionensis Rothschild & E. Hartert, 1902 – południowo-zachodnie USA, północno-zachodni Meksyk. Corvus corax varius Brünnich, 1764 – Islandia i Wyspy Owcze. Corvus corax corax Linnaeus, 1758 (podgatunek nominatywny) – Eurazja od Półwyspu Skandynawskiego, Wysp Brytyjskich i wschodniej Francji po Lenę (między Jenisejem a Leną oraz wokół Bajkału współwystępuje z C. c. kamtschaticus). Na południu granicę zasięgu stanowią Pireneje, Półwysep Apeniński, Półwysep Bałkański oraz północno-wschodnia Azja Mniejsza, Zakaukazie, północny Iran, środkowa Wołga oraz południowy Ural i Kazachstan. Współwystępuje z C. c. hispanus na Sardynii oraz prawdopodobnie na Korsyce i Sycylii. W Polsce szeroko rozpowszechniony, ale niezbyt liczny (lokalnie średnio liczny) ptak lęgowy; jego liczebność jednak wzrasta. Ma stosunkowo krótki, zakrzywiony dziób. Rozmieszczony jest nierównomiernie, choć spotyka się go w całym kraju, w tym w górach do 2300 m n.p.m. Pomimo lat prześladowań populacje zdołały się odbudować. To spowodowało, że kruki z zachodniej Polski przekraczają już liczebnością grupy osobników zamieszkujące wschodnie i północne regiony. Corvus corax hispanus E. Hartert & O. Kleinschmidt, 1901 – Półwysep Iberyjski, Baleary i (wraz z C. c. corax) Sardynia. Corvus corax laurencei Hume, 1873 (syn. C. c. subcorax) – wschodnia Grecja, Cypr, Turcja, Lewant, Mezopotamia, Iran i tereny od dolnej Wołgi i Zakaukazia po wschodni Kazachstan, Sinciang, Afganistan, Pakistan i północno-zachodnie Indie. Corvus corax tingitanus Irby, 1874 – północna Afryka. Corvus corax canariensis E. Hartert & O. Kleinschmidt, 1901 – Wyspy Kanaryjskie. Corvus corax tibetanus Hodgson, 1849 – góry Azji Środkowej od Tienszanu po Pamir. Corvus corax kamtschaticus Dybowski, 1883 – wschodnia Syberia i Kamczatka oraz Mongolia, północna Mandżuria, dorzecze Amuru i Hokkaido. Między Leną i Jenisejem współwystępuje z C. c. corax.

Charakterystyka thumb|Charakterystyczny wygląd kruka z klinowatym ogonem na niebie

Cechy gatunku Największy z krukowatych, wielkości myszołowa, znacznie większy i masywniejszy od wrony i gawrona, co widać w locie po dużej głowie z mocnym dziobem. Rozpiętością skrzydeł dorównuje myszołowowi, ale ma inną sylwetkę, smukłą głowę i długi ogon. Długość ciała 58–69 cm, długość skrzydła ok. 44 cm, rozpiętość skrzydeł 117–142 cm, masa ciała 585–2000 g; samce są z reguły nieco większe i cięższe od samic.

Obie płcie ubarwione jednakowo. Upierzenie czarne z metalicznym połyskiem. Młode ptaki nie mają purpurowego połysku na głowie i grzbiecie. Duży, masywny, mocny czarny dziób ma pod spodem „brodę” utworzoną z dłuższych piór. Głowa duża, na podgardlu charakterystycznie nastroszone pióra. Długi, klinowaty ogon. Nogi są czarne. Podobnie jak inne krukowate, poza okresem lęgowym żyją w stadach, w których panuje określona hierarchia, jednak często w niej awansują. Np. samica znajdująca się na samym jej dole, po związaniu się z samcem z jej szczytu, automatycznie awansuje, co wiąże się z tym, że osobniki które niegdyś stały od niej wyżej m.in. ustępują jej miejsca przy padlinie, czego nie robiły wcześniej. W przypadku awansu tylko jednego z partnerów, w przeciwieństwie do kawek, kruk nie musi zmieniać partnera na osobnika z tą samą pozycją co on, gdyż dotychczasowy partner przesuwa się w hierarchii grupy razem z nim.

Zachowanie Świetnie i szybko lata, w czasie toków wykonuje akrobacje powietrzne. Często szybuje i unosi się na wznoszących prądach powietrza. W locie silne uderzenia długich skrzydeł wydają charakterystyczne, świszczące dźwięki. Dobrze widać wtedy klinowato zakończony długi ogon, którym różni się od podobnie ubarwionej wrony czarnej i gawrona. W przeciwieństwie do tych dwóch gatunków, które w terenie otwartych przy źródłach pokarmu pojawiają się zwykle w dużych liczbach, kruki występują zawsze parami lub w rodzinnych grupach. Bardzo rzadko ptak ten tworzy większe zgrupowania – głównie gdy na danym terenie znajduje się dużo żywności. Gdy skończy się okres lęgowy, osobniki młodociane łączą się w małe stadka i wędrują po okolicy. Wędrówki nie przekraczają jednak 200 km. Zimą osobniki zbierają się na noclegowiskach. Jako ptaki terytorialne, kruki zaciekle bronią swojego rewiru i odganiają z niego inne ptaki drapieżne. Nie wahają się czasem zaatakować nawet orła.

Na podstawie zachowań przy rozwiązywaniu problemów, gatunek ten został uznany za bardzo inteligentny. Na przestrzeni wieków ptaki te odgrywały znaczącą rolę w mitologii, folklorze, sztuce i literaturze. W wielu autochtonicznych kulturach, wliczając w to ludy skandynawskie, starożytnej Irlandii i Walii, Bhutanu, północno-zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej, Syberii, i północno-wschodniej Azji, kruk był uznawany za symbol religijny, lub boga.

Na podstawie badań naukowcy z Nowej Zelandii dowiedli, że kruki umieją łączyć elementy zdobytej wcześniej wiedzy, by rozwiązać nowy problem.

Głos Charakterystyczne dźwięczne, głębokie, gardłowe i daleko słyszalne krakanie – krótkie „krr” lub „kruk kruk karrk” ułatwia rozpoznania kruka w środowisku naturalnym. W locie wydaje głębokie „grog”. Stwierdzono, że kruki nadają sobie nawzajem imiona i mogą się wołać za ich pomocą. thumb|Sylwetka kruka ze specyficznie wydłużonymi piórami pod dziobem

Biotop thumb|150px|left|Kruk pierwotnie zamieszkiwał odludne, rozległe lasy Pierwotnie zasiedlał tylko duże i odludne lasy, rozległe, nisko położone regiony. Obecnie zajmuje obrzeża dużych kompleksów leśnych liściastych i iglastych, gdzie starodrzew przeplata się z bujnymi łąkami, zadrzewienia śródpolnymi, w pobliżu rzek i zbiorników wodnych, pól poprzecinanych kępami wysokich drzew, poręb, skalistych wybrzeży i zboczy. Zamieszkuje prawie wszystkie typy krajobrazu, również w górach (w Alpach spotyka się go do wys. 2400 m), na północy bezdrzewną tundrę, a na południu krzaczaste stepy i tereny podobne do pustyń, choć nie ma go w lasach deszczowych. Coraz bardziej zbliża się do osad ludzkich i na obrzeża miast. Należy pamiętać, że dawniej na ulicach w miastach dość często szukał resztek pokarmu. Jednak w XVII wieku zaczął panować pogląd, że jest „ptakiem nieczystym”, który obdarzony jest nadprzyrodzoną mocą. To spowodowało masowe tępienie tego gatunku, co zmusiło go do przeniesienia się w bardziej odludne okolice. Kruki próbowały kolonizować podmiejskie parki, jednak warunki zwykle nie były dla nich odpowiednie.

Aktywne prześladowanie i ograniczenie powierzchni zbiorowisk leśnych, gdzie zakłada gniazda, powoduje, że w krajach uprzemysłowionych i wysoko rozwiniętych rolniczo gnieździ się wyspowo. Polepszenie tam warunków higienicznych (mniej odpadków na ulicach) wpływa na zmniejszenie ilości pokarmu, a więc i na liczebność lokalnych populacji. Gdy na terenach lęgowych obowiązuje ochrona kruka, prowadzi to zwykle do zwiększenia jego liczebności. To powoduje, że ptaki wracają ze swych tymczasowych przytułków na pierwotne tereny występowania, w tym też na tereny uprawne. W Europie populacje bardzo wyraźnie zwiększyły się. W ostatnich dekadach dochodzi do jego szybkiego rozprzestrzeniania się – badacze określili tę szybkość ekspansji kruka na 8 km w ciągu roku.

Okres lęgowy thumb|Jaja z kolekcji muzealnej Trwa od końca lutego do kwietnia.

Toki W trakcie lotów godowych ptaki wykonują powietrzne akrobacje rzucając się w dół i szybując nad lasem lotem żaglowym jak ptaki drapieżne. Pary zwykle co roku wybierają to samo miejsce na gniazdo. Na swym terytorium pozostają przez cały czas. Sygnałem gotowości do kopulacji samicy jest lekkie ugięcie nóg, opuszczenie skrzydeł, potrząsanie i drżenie nieznacznie uniesionego ogona. Tworzone pary są monogamiczne. Ptaki dochowują sobie wierności prawdopodobnie do końca życia.

Gniazdo thumb|W górach kruki gniazdują na półkach skalnych Na wierzchołku wysokiego drzewa, najczęściej iglastego, np. świerka lub sosny o gęstej koronie, a w górach na półce skalnej. Rzadziej gnieździ się na liściastych drzewach. W niektórych regionach Polski (Wielkopolska, Mazowsze) gniazduje na słupach trakcji elektrycznej. Potężne gniazdo zbudowane z grubych gałęzi i drobniejszych patyków, wyściełane mchem, miękkimi trawami, korzonkami i sierścią zwierząt. Partnerzy sukcesywnie razem rozbudowują lub naprawiają uszkodzoną platformę gniazdową, toteż po kilku sezonach lęgowych dochodzi ona do metra wysokości.

Jaja