Prawosławny Ordynariat Wojska Polskiego

mały|240px|Odznaka pamiątkowa Prawosławnego Ordynariatu WP mały|240px|Oznaka rozpoznawcza Prawosławnego Ordynariatu WP mały|240px|Biskup siemiatycki (obecnie arcybiskup wrocławski i szczeciński) Jerzy (Pańkowski) mały|240px|Cerkiew św. Marka w Białej Podlaskiej mały|240px|Cerkiew św. Michała Archanioła w Ciechocinku mały|240px|Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Przemyślu Prawosławny Ordynariat Wojska Polskiego – okręg kościelny (diecezja), zrównany prawnie i kanonicznie z diecezjami Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, posiadający własnego Prawosławnego Ordynariusza Wojskowego, któremu jest powierzona troska o wiernych wyznania prawosławnego związanych ze służbą w Wojsku Polskim z różnych tytułów.

Ordynariusz Od 23 czerwca 2010 Prawosławnym Ordynariuszem Wojskowym w Prawosławnym Ordynariacie Wojska Polskiego jest bp (od 2017 abp) Jerzy (Pańkowski).

Historia Z chwilą tworzenia się na terenie państwa pol­skiego regularnych oddziałów zbrojnych pojawiło się duszpasterstwo wojskowe. Królom, książętom oraz oddziałom woj­skowym w wyprawach wojennych zawsze towarzyszyli kapłani. Wiek XVI zaznaczył się w życiu Kościoła w Polsce zgodą sandomierską, tj. ugodą zawartą 14 kwietnia 1570 w Sandomierzu, która zjednywała trzy pod­stawowe obozy Kościołów reformowanych na wspólnej plat­formie, dała podstawę do tzw. Konfederacji Warszawskiej, uchwały podjętej 28 stycznia 1573 w Warszawie na sejmie konwokacyjnym. Gwarantowała ona bezwarunkowy i wieczny pokój między wszystkimi różniącymi się w wierze, zapewniała innowiercom równouprawnienie z katolikami rzymskimi i opiekę państwa. Głosiła zasady wolności sumienia i toleran­cji. Pierwszą historyczną wzmiankę na temat instytucji kape­lanów, wspominającą o duszpasterstwie wojskowym można odnaleźć w ustawie sejmu piotrkowskiego z ok. 1602 r. O prawosławnych kapelanach donoszą źródła pisane o tzw. „rejestrowych Kozakach” podległych Rzeczypospolitej. Od czasów Stefana Batorego walczyli oni niemal we wszyst­kich wojnach prowadzonych przez Rzeczpospolitą.

W bitwie pod Wiedniem 12 września 1683 uczestniczyło około 5 tysięcy Kozaków, a w obronie oblężonej stolicy Austrii poniósł wielkie zasługi Jerzy Franciszek Kulczycki, prawosławny szlachcic spod Sambora. Do walki zagrzewał ich, będący przy królu, Józef Szumlański, prawosławny biskup lwowski. Historia duszpasterstwa w szeregach wojska ma długą tradycję.

Bardzo istotny dla kształtowania się duszpasterstwa wojskowego był okres międzywojenny i II wojny światowej. W okresie międzywojennym prawosławne duszpasterstwo dysponowało 17 etatami. Liczba kapelanów pod koniec lat dwudziestych ukształtowała się na poziomie 14 osób. Niedobór kapelanów zawodowych pokrywano zatrudnianiem kapelanów pomocniczych (1930 – 8, 1935 – 12). Dotkliwie odczuwany był brak świątyń garnizonowych, których w 1930 funkcjonowało tylko 6 (Dęblin, Grodno, Katowice, Poznań, Toruń). Użytkowano również 5 kaplic (Bydgoszcz, Grudziądz, Kraków, Przemyśl, Warszawa). Mając na uwadze fakt, iż liczba wiernych wynosiła wówczas około 28 tysięcy, ilość świątyń była zdecydowanie za mała. Na wschodnich zie­miach RP, gdzie istniały cywilne parafie prawosławne, żoł­nierze korzystali z nabożeństw tych placówek. W Polsce centralnej i zachodniej takich możliwości nie było.

Garnizon Bydgoski. Nie sposób pominąć w tym miejscu garni­zonu bydgoskiego. W wojsku stacjonującym w Bydgoszczy służyła po­kaźna liczba osób wyznania prawosławnego pochodzących z Kresów Wschodnich (w połowie roku 1938 było ich 1358). Jednostki bydgoskie podlegały Dowództwu Okręgu Korpu­su (DOK) nr VIII w Toruniu, w którym to już od po­czątku lat dwudziestych funkcjonowało prawosławne dusz­pasterstwo. Pierwszym kapelanem sprawującym opiekę duszpasterską nad żołnierzami garnizonu bydgoskiego był szef Duszpasterstwa Prawosławnego przy DOK VIII ks. Stefan Rudyk. Następcami Stefana Rudyka byli ks. protoje­rej Włodzimierz Wieżański oraz ksiądz Grzegorz Kuryłas, któ­ry funkcję Szefa Duszpasterstwa Prawosławnego przy DOK VIII w Toruniu pełnił do 1935. Pierwszą kaplicę prawosławną w Bydgoszczy urządzo­no w 1923 staraniem księdza Symeona Wielikonowa. Duża kaplica garnizonowa w Bydgoszczy powstała w 1928. Świątynia podlegała administracji władz wojskowych i nabożeństwa w niej odprawiali kapelani Wojska Polskiego. Z Bydgoszczą związany był jeszcze jeden przedstawi­ciel Szefostwa Duszpasterstwa Prawosławnego przy DOK VIII ksiądz Wiaczesław Rafalski. Został on powołany na stanowisko Dziekana Prawosławnego Okręgu Korpusu VIII w lipcu 1935 w miejsce księdza Kuryłasa, przeniesionego do Grodna. Szefem Duszpasterstwa przy DOK VIII pozo­stał on do II wojny światowej.

Organizowanie duszpa­sterstwa prawosławnego na terenie DOK VIII nie było łatwe. Służbę duszpasterską prowadziło bowiem jedynie dwóch kapelanów: jeden na stanowisku dziekana w Toru­niu, drugi jako kapelan rejonowy z siedzibą w Grudziądzu. Teren pracy pierwszego z nich obejmował garnizony, które w 1938 liczyły: Toruń – 1299, Bydgoszcz – 1358, Włocławek – 336, Chełmno – 523, Inowrocław – 481 i Wejherowo – 180 żołnierzy wyznania prawosławnego. Natomiast kape­lanowi rejonowemu w Grudziądzu podlegały garnizony: Grudziądz – 1361, Brodnica – 205, Chojnice – 175, Gniew – 101, Tczew – 171, Starogard Gdański – 116 i Świecie – 26 żołnierzy wyznania prawosławnego.

W 1932 dowódcy Okręgu Korpusu wydali rozkazy o urządzeniu pomieszczeń do nabożeństw, tam gdzie brako­wało kaplic prawosławnych, np. w Siedlcach odpra­wiano nabożeństwa w kaplicy urządzonej każdorazowo przez wiernych prawosławnych w jednej ze szkół podstawowych, w Prużanie – w świetlicy żołnierskiej, w Biedrusku w kaplicy rzymskokatolickiej, w Inowrocławiu i Chełmie w salach kinowych. Dopiero w 1937 prawosławni żołnierze posiadali 14 cerkwi. Pod koniec okresu międzywojennego każdy żołnierz wyznania prawosławnego miał zagwarantowany dostęp do cerkwi lub kaplicy wojskowej lub do cerkwi w parafii cywilnej.

Dochodziło również do sytuacji konfliktowych. W 1938 na polecenie dowódcy Okręgu Korpusu III gen. Józefa Olszyny Wilczyńskiego dokonano rozbiórki cerkwi garnizonowej w Grodnie, rzekomo z powodu złego stanu technicznego.

3 września 1924 synod Kościoła Prawosławnego, ob­radujący w Poczajowie dopuścił używanie w nabożeństwie języka polskiego, ukraińskiego, czeskiego i białoruskiego. W 1925 wydano w nakładzie 15 tysięcy egzemplarzy modlitewnik dla żołnierzy prawosławnych. Treść modlitew­nika została uzgodniona z MWRiOP. Modlitewnik był wydany czcionką cerkiewnosłowiańską i grażdanką, z wymową ukraińską. W 1938 modlitewnik wznowiono w nakładzie 25 tysięcy egzemplarzy. Wydano ten modlitewnik dla prawosławnych Białorusinów. Pierwsze nabożeństwo prawosławne po polsku odpra­wiono przez kapelanów wojskowych z okazji 11 listopada 1935 w Warszawie, Lublinie, Białymstoku, Krakowie, Poznaniu, Toruniu, Brześciu, Zamościu i Kowlu.

Od lat trzydziestych synod kościoła prawosławnego czynił starania o powołanie na zwierzchnika kapelanów prawosławnych w Wojsku Polskim biskupa. Rząd polski wyra­ził na to zgodę na konferencji 9 lutego 1938. 18 listopada tegoż roku został podpisany przez Prezydenta RP dekret o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (Dz.U. RP 1938, nr 88, poz. 597), który wchodził w życie z dniem 1 kwietnia 1939 (z wyjątkiem art. 64). Artykuły 65–73 dotyczyły duszpasterstwa wojskowego wyznania prawosławnego. Dekret ustalał, że wojskowego biskupa prawosławnego powołuje mi­nister spraw wojskowych spośród biskupów metropolii w porozumieniu z metropolitą; kapelanów natomiast mianuje minister spraw wojskowych na wniosek biskupa polowego. Wybuch II wojny światowej uniemożliwił realiza­cję ww. zapisu we wspomnianym dekrecie Prezydenta RP.

Należy dodać, że rozporządzeniem Rady Ministrów z 10 grudnia 1938 został uznany Statut wewnętrzny Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (Dz.U. RP 1938, nr 103, poz. 679), którego tekst został załączony do tego rozporządzenia. Rozdział XVI (§ 73–80) został poświęcony wyłącznie prawosławnemu duszpasterstwu wojskowemu.

Kampania wrześniowa znacząco wpłynęła na losy Kościoła prawosławnego i duszpasterstwa wojskowego na zie­miach II Rzeczypospolitej. Metropolita Dionizy wydał jako jeden z pierwszych zwierzchników kościelnych orędzie do wiernych – prawosławnych, wzywając do obrony kraju przed agresją.

II wojna światowa to kolejny okres w historii Prawosławnego Ordynariatu Wojska Polskiego. W tych latach kapelani prawo­sławni byli razem z żołnierzami niosąc im kapłańską posługę i wspierając w żołnierskiej doli. Nie są dobrze znane losy kape­lanów prawosławnych internowanych przez Armię Czer­woną na ziemiach wschodnich RP. Wiadomo, że w ręce Rosjan wpadły tutaj m.in. ewakuowane na wschód kierownictwa duszpa­sterstw wyznań niekatolickich. Większość kapelanów przywieziono do obozu w Starobielsku. Przebywało w nim co najmniej 25 duszpasterzy WP wszystkich wyznań. Przebywał tam ksiądz pułkownik Szymon Fedorońko, który został rozstrzelany w 1940 w Katyniu przez bolszewików. W odtworzonych na Zachodzie po klęsce wrześniowej Polskich Siłach Zbrojnych służyli w latach 1939–1941 żołnierze wyznania prawosławnego. Po upadku Francji na terenie Wielkiej Brytanii, pracę duszpasterską i wychowawczą z niekatolikami opierano na wzorach przedwojennych.

We Francji do szeregów zgłosił się ksiądz prawo­sławny Franciszek Wicenik, były legionista, w latach 1918–1920 ochotnik – oficer 4 pułku piechoty. Po ewakuacji do Wielkiej Brytanii Naczelny Wódz mianował go kapela­nem wojskowym na czas wojny i szefem duszpasterstwa prawosławnego Polskich Sił Zbrojnych. Jednak już w czerwcu tego roku wybuchł konflikt, gdy ksiądz Wicienik wystosował ostry list protestacyjny przeciwko miano­waniu Stanisława Paprockiego kierownikiem działu narodowości w Ministerstwie Informacji, obarczając go współodpowiedzialnością za akcję niszczenia cerkwi prawosławnych na Chełmszczyźnie w 1938. Naczelny Wódz jednak odwołał w 1942 księdza Wicenika. Jego odwołanie w znacznym stopniu skompromitowało rząd polski w oczach aliantów i Kościoła anglikańskiego. Po odwołaniu Wicenika polscy żołnierze wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii przez ponad rok nie mieli swojego duszpasterza wojskowego.

W oddziałach polskich w Egipcie i Palestynie służbę duszpasterską podjął ksiądz prawosławny Jan Sawicz. W latach 1918–1920 służył jako ochotnik w szeregach 34 Pułku Piechoty. W 1937 został kapelanem pomocniczym w Kobryniu, a w 1938 rejonowym kapelanem prawosławnym w Katowicach. Do dyspozycji ks. Sawicza oddano cerkiew w Aleksandrii (Egipt). Z zachowanego planu pracy wy­nika, iż dużo czasu poświęcał on pracy wychowawczej. Na polu wychowawczym nawiązał współpracę z oficerami oświatowymi.

Wraz ze zwalnianymi z łagrów i więzień Polakami, do ośrodków formowania WP w ZSRR jesienią 1941 zaczęły przybywać setki obywateli RP wyznań niekato­lickich. Mimo utrudnień stawianych przez władze sowieckie, które nie chciały uznawać ich za obywateli Polski, w szeregach ewakuowanych z Rosji oddziałów znajdowało się według stanu z listopada 1942 r. 2103 prawosławnych. Duszpasterstwo wyznań niekatolickich w ZSRR po­wstało jesienią 1941. Szefem duszpasterstwa wyznania prawosławnego gen. Anders mianował 22 grudnia 1941 starszego kapelana ks. Grzegorza Kuryłasa, służącego w wojsku polskim od 1923 i w latach 1938–1939 był on dziekanem prawosławnym Okręgu Korpusu nr VI. Na jego wniosek do służby duszpasterskiej przyjęty został jeszcze ksiądz Jan Sobolewski. W lutym 1942 opracowano instrukcje dla naczel­nych kapelanów nierzymskokatolickich. Informowała ona o utworzeniu 5 stycznia 1942 przy Oddziale V Szta­bu Dowództwa Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR referatu do spraw wyznań niekatolickich.