Jabłonna Lacka

Jabłonna Lacka – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie sokołowskim, w gminie Jabłonna Lacka. Ma status sołectwa.

+Integralne części wsi Jabłonna Lacka SIMC Nazwa Rodzaj 0672691 Czworaki część wsi0672700 Kolonie Jabłońskie część wsi0672716 Poświętne część wsi

Jabłonna Lacka – ośrodek gminny w odległości 17 km od Sokołowa Podlaskiego.

Gmina ma rozbudowaną infrastrukturę techniczną (wodociągi, asfaltowe drogi, telefony, kanalizacja). Aktywną działalność prowadzi Gminny Ośrodek Kultury, rozwija się sport i turystyka. Oddano do użytku pełno wymiarową salę sportową. Jest rozbudowana Zbiorcza Szkoła Gminna. Wyznaczono 7 tras rowerowych, pieszych o długości od 14 do 31 km, które przebiegają przez miejscowości o walorach historycznych, kulturowych i krajoznawczych np. Jabłonna – Gródek – Mołożew – Wirów – Skrzeszew – Frankopol. Gmina ta przyciąga turystów pięknem krajobrazów i czystością naturalnego środowiska, wchodzą te obszary w skład czystego ekologicznie tzw. "Parku Krajobrazowego" (Wydma Mołożewska, Skarpy koło Gródka, Mołożewa i Wirowa).

Historia

Średniowiecze

Okolice dzisiejszej Jabłonny Lackiej należały w średniowieczu do pogranicza mazowieckiego. Od końca XIV wieku rozpoczęła się ponowna intensywna kolonizacja ziemi drohickiej. Znaczną rolę odgrywali w niej przybysze z Mazowsza.

Pierwotnie Jabłonna Lacka była określana także jako Rospądowa, Rospondowa lub Respondowa, od przydomka jej właściciela Macieja Rosponda (Responda) z Tchórznicy. Był on podsędkiem ziemskim drohickim w latach 1447–1470, a następnie sędzią ziemskim drohickim. Pierwsza pewna wzmianka źródłowa o Jabłonnie związana jest właśnie z nim i pochodzi z 1447 roku. Od tego czasu Maciej pisał się z Jabłonny. Być może dobra mógł otrzymać od Kazimierza Jagiellończyka około 1446–1447 roku.

Sąsiednia Jabłonna Ruska należała początkowo do rodziny Szepiotów. Jakub zwany Szepioto występuje w źródłach w 1427 roku. W wyniku małżeństwa Apolonii Szepioto z Mikołajem Sarnackim, chorążym drohickim, dobra te przeszły następnie w ręce Sarnackich.

Pierwszy kościół katolicki został ufundowany przez Macieja Rosponda zapewne przed połową XV wieku, gdyż w 1448 roku wzmiankowane był pleban Andrzej z Kożuchowa. W 1470 roku Maciej Rospond wystawił dokument fundacyjny, przekazując kościołowi dwie włóki ziemi oraz dziesięciny ze swoich dóbr. Forma dokumentu wskazuje, że parafia istniała już wcześniej. W 1471 roku plebanem był Mikołaj z Przesmyk, a w 1480 roku synowie fundatora, Jan i Stanisław, powiększyli uposażenie kościoła.

W XV wieku Jabłonna znajdowała się w ziemi drohickiej. W 1513 roku ziemia drohicka weszła w skład nowo utworzonego województwa podlaskiego, a w 1569 roku, w czasie unii lubelskiej, wraz z województwem została włączona do Korony Królestwa Polskiego.

XVI–XVIII wiek

Potomkowie Macieja Rosponda, używający nazwiska Rospondowie lub Jabłońscy, pozostawali właścicielami znacznej części Jabłonny i kolatorami miejscowego kościoła. Kolejnych nadań na rzecz parafii dokonywali m.in. Hieronim Rospond w 1537 roku oraz jego syn Mikołaj w 1538 roku. W 1578 roku pleban Adam Smuniewski otrzymał dom i ogród od dziedziców Jabłonny – Mikołaja Rosponda i Melchiora Niecieckiego, podkomorzego drohickiego.

W 1618 roku Marcin Rospond wraz z żoną Zofią z Sarnackich ufundowali w Jabłonnie przytułek dla ubogich (xenodochium). Istnienie takiej instytucji wskazuje, że wieś pełniła już wówczas funkcję lokalnego ośrodka parafialnego nie tylko dla samej Jabłonny, lecz także dla otaczających ją miejscowości.

Na przełomie XVII i XVIII wieku zasadniczą część dóbr Jabłonna nabył Samuel Krasnodębski, pisarz ziemski, a następnie podkomorzy drohicki. Krasnodębscy należeli do ważniejszych właścicieli miejscowych dóbr w XVIII wieku. Samuel Krasnodębski ufundował w 1704 roku nowy drewniany kościół w miejscu wcześniejszej świątyni.

W XVIII wieku dobra Jabłonna przechodziły między kolejnymi rodzinami ziemiańskimi. Część majątku należała m.in. do Siennickich, a następnie, poprzez związki rodzinne, do Bienieckich herbu Korab. W zachodniej części miejscowości funkcjonował zespół dworski, którego pozostałością jest zachowany fragment dawnego założenia parkowego.

XIX wiek

Po III rozbiorze Polski w 1795 roku Jabłonna Lacka znalazła się pod zaborem austriackim. W 1809 roku obszar ten wszedł w skład Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku należał do Królestwa Polskiego pozostającego pod zwierzchnictwem Imperium Rosyjskiego.

Na początku XIX wieku prawa kolatorskie przy kościele należały m.in. do rodzin Kosińskich i Turskich. W 1823 roku właścicielem Jabłonny Lackiej i Łuzek został Ludwik Bieniecki herbu Korab, późniejszy poseł ziemi węgrowskiej na Sejm Królestwa Polskiego. Z jego inicjatywy rozpoczęto budowę istniejącego do dziś murowanego kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zaprojektowanego przez Andrzeja Gołońskiego. Świątynię wznoszono w latach 1826–1841, a 17 października 1841 roku konsekrował ją biskup Franciszek Lewiński.

Według Tabelli miast, wsi i osad Królestwa Polskiego w 1827 roku Jabłonna Lacka liczyła 32 domy i 212 mieszkańców. W drugiej połowie XIX wieku stała się także lokalnym ośrodkiem administracyjnym i gospodarczym. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podawał około 1880 roku 27 domów i 325 mieszkańców oraz wymieniał w miejscowości kościół parafialny, urząd gminny, szkołę początkową, browar, cegielnię, gorzelnię i młyn wodny.

Folwark Jabłonna Lacka obejmował wówczas 1354 morgi, z czego 507 mórg stanowiły grunty orne i ogrody, 59 mórg łąki, a 746 mórg las. Na terenie folwarku znajdowało się 16 budynków murowanych i 8 drewnianych, a gospodarka rolna opierała się na płodozmianie ośmiopolowym.

Znaczenie administracyjne Jabłonny wzrosło po reformach przeprowadzonych po powstaniu styczniowym. Wieś została siedzibą gminy wiejskiej. Pod koniec XIX wieku gmina Jabłonna obejmowała ponad dwadzieścia miejscowości i liczyła około 5,5 tys. mieszkańców. Akta gminy Jabłonna zachowane w Archiwum Państwowym w Siedlcach obejmują dokumentację administracji lokalnej od początku XX wieku, a następnie również z okresu okupacji niemieckiej i pierwszych lat powojennych.

Po Ludwiku Bienieckim właścicielami lub współwłaścicielami dóbr Jabłonna Lacka byli kolejno jego spadkobiercy, następnie Stanisław Wierzbicki, rodzina Tąkielów, Grzymałów, a na początku XX wieku Bujalscy. Zachowane księgi hipoteczne dóbr Jabłonna Lacka dokumentują zmiany własnościowe majątku w XIX i pierwszej połowie XX wieku.

XX wiek

Podczas I wojny światowej okolice Jabłonny znalazły się w 1915 roku na trasie odwrotu wojsk rosyjskich. W samej gminie doszło do walk odwrotowych, a część sąsiednich miejscowości została spalona. Po zajęciu regionu przez wojska niemieckie zaczęły powstawać polskie szkoły i organizacje gospodarcze. W 1907 roku w Jabłonnie utworzono Spółdzielnię Spożywców „Pszczoła”, a w 1916 roku miejscową ochotniczą straż pożarną.

Po odzyskaniu niepodległości Jabłonna Lacka pozostała siedzibą gminy. Pierwsze wybory do odrodzonego samorządu gminnego odbyły się na początku 1919 roku. W okresie międzywojennym rozwijano miejscową szkołę, działalność spółdzielczą oraz organizacje społeczne.

W sierpniu 1920 roku okolice Jabłonny znalazły się na trasie odwrotu wojsk bolszewickich po Bitwie Warszawskiej. Po walkach pod Skrzeszewem i Frankopolem oddziały 16 Armii wycofywały się w kierunku przepraw na Bugu, m.in. w Gródku i Grannem. W Jabłonnie funkcjonował polski szpital polowy. 21 sierpnia 1920 roku zmarł w nim ciężko ranny major Teodor Chmielowski, dowódca dywizjonu 11 Pułku Artylerii Polowej, którego pochowano na miejscowym cmentarzu parafialnym.

Według spisu powszechnego z 1921 roku wieś Jabłonna Lacka liczyła 401 mieszkańców w 42 budynkach mieszkalnych, natomiast należący do miejscowości folwark – dalszych 107 mieszkańców. Łącznie wieś i folwark zamieszkiwało więc 508 osób.

W okresie międzywojennym Jabłonna rozwijała się jako centrum usługowe dla rolniczego zaplecza gminy. W 1926 roku utworzono Spółdzielnię Mleczarską, a w 1930 roku z inicjatywy proboszcza Aleksandra Fijałkowskiego wzniesiono Dom Ludowy. Rozbudowano także budynki szkoły i urzędu gminnego. W tym samym roku odsłonięto pomnik mieszkańców gminy poległych w walkach o niepodległość i w wojnie polsko-bolszewickiej.

Podczas okupacji niemieckiej w latach 1939–1944 na terenie gminy działały struktury polskiego podziemia. Jabłonna Lacka wchodziła w skład ośrodka Armii Krajowej „Jodła” w Obwodzie Sokołów Podlaski, obejmującego placówki Jabłonna Lacka i Sabnie. Zachowana dokumentacja administracji gminnej obejmuje również akta z okresu okupacji niemieckiej 1939–1945.

Po II wojnie światowej Jabłonna Lacka zachowała rolę lokalnego centrum administracyjnego. W latach 1954–1972 była siedzibą gromady Jabłonna, a po przywróceniu gmin w 1973 roku ponownie stała się siedzibą gminy Jabłonna Lacka. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa siedleckiego.

W drugiej połowie XX wieku następował stopniowy rozwój Jabłonny Lackiej jako ośrodka gminnego. Witold Rakowski zwracał uwagę, że zabudowa Jabłonny Lackiej, Starej Jabłonny i Jabłonny Średniej zaczęła tworzyć w praktyce jeden zespół osadniczy. W 1970 roku trzy miejscowości liczyły łącznie ponad tysiąc mieszkańców.

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Jabłonna. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa siedleckiego.

Zabytki

thumb|240px|Rondo w Jabłonnie Lackiej Kościół parafialny zbudowany w latach 1824-1834 według projektu Andrzeja Gołońskiego, ucznia znanego architekta Jakuba Kubickiego, w formie świątyni greckiej z czterokolumnowym jońskim portykiem od frontu. Fundatorem tej świątyni był Ludwik Bieniewski – właściciel dóbr ziemskich w Jabłonnie. W tabernakulum znajduje się późnogotycka pozłacana wieżyczkowa monstrancja z XVI wieku ze stopą neogotycką z 1860 roku, kielich służący do sprawowania liturgii w czasie mszy świętej z XVI wieku, a pochodzący z gdańskich warsztatów złotniczych.

Barokowa kapliczka przydrożna z drugiej połowy XVIII wieku z nowszą figurką św. Jana Nepomucena. Murowana z cegły, tynkowana. Kolisty cokół, na nim cztery kolumny zwieńczone wygiętym faliście i profilowanym gzymsem. Przykryta dachówkowym daszkiem, na którym umieszczony jest żelazny krzyż.

Przypisy Raport o stanie gminy Jabłonna Lacka w 2023. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2023 s. 9 Strona gminy, sołectwa Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()

Linki zewnętrzne

Kategoria:Jabłonna Lacka