Potyczka pod Barnimiem

Potyczka pod Barnimiem – starcie zbrojne stoczone 1 sierpnia 1627 roku na Pomorzu Nadodrzańskim pomiędzy wojskami w służbie Królestwa Danii a najemną ochotniczą formacją lekkiej jazdy polskiej (lisowczycy) i polskim pospolitym ruszeniem; walczącymi po stronie cesarskich sił Habsburgów w trakcie wojny trzydziestoletniej; potyczka pod Barnimiem była preludium do bitwy pod Granowem.

Tło historyczne przed potyczką Działania poprzedzające Wojska cesarskie dowodzone przez pułkownika Gabriela Pechmanna von Schönau podjęły w 1627 roku działania przeciwko armii weimarskiej – jednej z dwóch armii duńskich, stacjonującej na Morawach i Śląsku, która zamierzała przebijać się na północ, a jej dowódcą był Joachim von Mitzlaff. Wskutek naporu wojsk cesarskich Duńczycy zostali przyparci do granic Rzeczypospolitej: ich główne siły przeszły polską granicę na wysokości Byczyny, a następnie podążyły wzdłuż lewego brzegu Prosny i granicy po stronie polskiej, co miało doprowadzić do pozbycia się pogoni. W połowie lipca regiment weimarski zniszczył pod Odolanowem formowany w Rzeczypospolitej pułk księcia holsztyńskiego, przeznaczony do wsparcia wojsk cesarskich. Podczas marszu przez Wielkopolskę, mimo prób powstrzymania przez pospolite ruszenie, Duńczycy dotarli do pogranicza Rzeczypospolitej z Nową Marchią. Niewielkie siły elektora brandenburskiego ograniczyły się w obronie do spalenia mostów w Skwierzynie i Drezdenku, co na dłużej nie mogło powstrzymać marszu żołnierzy weimarskich.

Wojska duńskie przeprawiły się przez Drawę, zajmując polskie zamki w Wieleniu i Człopie. Główną ich kwaterą stała się później wieś Granowo na obszarze Nowej Marchii. 17 lipca 1627 roku, po szybkim marszu wzdłuż granic Rzeczypospolitej, cesarskie wojska Pechmanna, przeprawiły się przez Wartę i stanęły pod Gorzowem umieszczając swój siedmiotysięczny korpus w wioskach położonych na północ od miasta. Korpus Pechmanna ścigając wojska duńskie korpusu Mitzlaffa przemieścił się pod Strzelce Krajeńskie. Wojska duńskie były już we wschodniej Nowej Marchii. Polskie chorągwie podążały za wojskami duńskimi, którymi dowodził Mitzlaff. Niebawem obydwie strony starły się w potyczce pod Barnimiem, a następnie w bitwie pod Granowem.

Przebieg granicy marchijsko-polskiej w okolicy Barnimia i Drawna Na podstawie źródeł z wieku XV i późniejszych granica odcinka wschodniego Nowej Marchii przebiegała południowo-zachodnim krańcem wsi Łowicz, dalej północną granicą wsi Korytnica, która zaliczała się do nowomarchijskiego powiatu choszczeńskiego, a po drugiej stronie granicy była położona wieś Sadowo. Dalej granica państwowa przebiegała północnym krańcem pól wsi Płociczno, która należała do Marchii i stąd granica państwowa dochodziła do strugi Modrzanek, która wpływa do Stawu Młyńskiego, noszącego również nazwę Lubicz, a stąd na wschód od wsi Krępa, na południe do jeziora Płociczno i do rzeczki Płocicznej, której cały dolny bieg, stanowił granicę państwową od średniowiecza. Dalej korytem Płocicznej na południe. Następnie wzdłuż koryta tej rzeczki, przepływającej przez duże jezioro Ostrowite, dochodziła do Drawy. Dopiero od rejonu Głuska rzeka Drawa była granicą państwową i tutaj był wbity w dno rzeki żelazny pal graniczny. Dalej granica biegła już korytem Drawy, do ujścia do Noteci, gdzie tkwił podobny pal w wodzie.

Lisowczycy W działaniach wojennych brały udział różnorodne oddziały najemne, opłacane przez zwaśnione strony. Należały do nich m.in. polskie oddziały lisowczyków, walczących w latach 1619–1620 na terytorium Węgier, a potem na ziemiach Cesarstwa (Czechy) i w krajach Rzeszy (Nadrenia). Kilka chorągwi polskich lisowczyków, dowodzonych przez rotmistrzów z pomocą porucznika i chorążego, przeszło przez Santok na polską stronę, gdzie stacjonowały resztki formacji duńskich i śląskich. Stoczyły tam potyczki w Wieleniu i Człopie. Lisowczycy cieszyli się wielką sławą w EuropieR. Sikora, Wojskowość polska..., s. 83–91.. Na przeprawie w Wieleniu lisowczycy pod dowództwem rotmistrza Jana Rustrowskiego stawili zdecydowany opór regimentom pułkownika Kaldenhofa i Holcka. Według zapisków kronikarza Adama Lehmana rotmistrz Rustrowski został pojmany, był torturowany i został zabity. Lisowczycy mimo straty swojego dowódcy dalej prowadzili pościg za oddziałami Mitzlaffa i po walkach 21 lipca w Człopie, gdzie zginęło 50 lisowczyków i trzech żołnierzy przeciwnika, kontynuowali marsz aż do granicy Nowej Marchii nad Drawą, by stoczyć z oddziałami protestanckimi potyczkę pod miejscowością Barnimie.

Potyczka pod Barnimiem Przed potyczką mały|lewo|216px|Barnimie. Kościół z XV wieku pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa Na całym pograniczu brandenburskim, dogodne punkty przeprawowe, zostały wzmocnione na mocy układu sojuszniczego, który został zawarty 31 maja 1627 roku przez elektora brandenburskiego, i w ramach którego elektor oficjalnie zerwał porozumienia z Danią. Zobowiązał się także do wspólnej z wojskami cesarskimi obrony przed armią duńską oraz zezwolił na okupację przez wojska cesarskie Nowej Marchii i innych prowincji brandenburskich. Na dowódcę wojsk brandenburskich elektor Jerzy Wilhelm Hohenzollern powołał pułkownika Hildenrata von Krachta, który swoimi wojskami oraz nowymi oddziałami, w tym kawalerią pospolitego ruszenia z rotmistrzem Hansem von Schönebeckiem, pospolitym ruszeniem powiatu choszczeńskiego, obsadził mosty i przejścia graniczne pod Gorzowem, Santokiem, Drezdenkiem, Osiecznem, Drawnem i Barnimiem. Miało to uniemożliwić przejście korpusowi Mitzlaffa do Nowej Marchii. Wojska duńskie chcąc wkroczyć do Nowej Marchii, podążyły z Człopy pod Barnimie. Maszerowały przez Puszczę Miradzką i przekroczyły niebronioną granicę na Płocicznej, następnie w dniach 30–31 lipca 1627 roku znalazły się w Puszczy Drawskiej na przedpolu Drawna i Barnimia, na terenie z nielicznymi wzgórzami, jak Góra Chomętowska. Jako pierwsze dotarły tutaj regimenty pułkowników Holcka i Kaldenhofa.

Wojska duńskie rozłożyły się częściowo w lesie i w okolicznych miejscowościach. Oddziały Mitzlaffa były „zdemoralizowane”, splądrowały trzy wsie, w tym 31 lipca 1627 roku Barnimie, w którym przetrwał stary kościół protestancki, podpaliły Chłopowo i zbezcześciły ewangelicki kościół, zniszczyły okolice Bierzwnika. Oddziały Mitzlaffa nie zajęły kwater we wsi Barnimie, miejsce na obozowisko wybrały w okolicy tej wsi oraz w pobliskim Podegrodziu, Dominikowie i w Niemieńsku. Dawało ono dogodne warunki dla organizacji obozu obronnego i do prowadzenia rozpoznania w celu wyboru optymalnego miejsca dla przejścia Drawy. Poczynania oddziałów Mitzlaffa obserwowane były przez chorągwie polskich lisowczyków.

Oddziały tyłowe korpusu Mitzlaffa pod Barnimie nadeszły rano 1 sierpnia 1627 roku. Za nimi maszerowały spod Człopy polskie chorągwie kozackie (lisowczyków). Jednocześnie w Dobiegniewie grupowało się pospolite ruszenie szlachty, mieszczan, oddziały domowe starosty Adama Sędziwoja Czarnkowskiego, a przy nim Tuczyńscy – Wedlowie z Tuczna i Blanckenburgowie z Mirosławca. Oddziały przegrupowano do pobliskiego Starego Osieczna i Barnimia, gdzie zostały także przemieszczone wielkopolskie oddziały pospolitego ruszenia. Przejścia przez Drawę były blokowane. Lisowczycy poruszali się za przeciwnikiem i atakując tyły, wypierali korpus Mitzlaffa z granic Rzeczypospolitej do Nowej Marchii. Podczas tych zaciętych walk prowadzonych między Człopą a Barnimiem zadali Duńczykom duże straty, w liczbie 300 poległych.

Organizacja, taktyka, formacje, uzbrojenie mały|182px|Lisowczycy podczas bitwyAkwarela Juliusza Kossaka przedstawia lekką jazdę lisowczyków podczas jednej z bitew. W potyczce pod Barnimiem starły się oddziały posiadające na stanie uzbrojenie typu zachodnioeuropejskiego. W armii cesarskiej, pojawiły się siły uzbrojone w stylu wschodnio – i południowoeuropejskim, reprezentowane przez oddziały Polaków i Chorwatów z regimentu Isolana. Największym atutem lisowczyków w potyczce pod Barnimiem były wszechstronnie wyszkolone konie. W oddziałach polskich lisowczyków (chorągwiach kozackich) na wyposażeniu znajdowały się kolczugi w kształcie długiej koszuli z rozcięciem. Lisowczycy w potyczce pod Barnimiem działali w zagonach na terytorium wroga, w tym przypadku na tyłach oddziałów duńskich w Barnimiu, walczyli bez taborów, zaopatrując się podczas ciągłych rabunków w terenie, na którym operowali. Poruszali się, podobnie jak Tatarzy, komunikiem, tzn. nie mieli wozów, tylko po kilka koni do jazdy wierzchem, a wyposażenie i żywność przewozili na koniach jucznych.

Jednostką taktyczną w potyczce pod Barnimiem i Drawnem w kawalerii i piechocie była kompania nazywana też chorągwią, rotą albo kornetem (60-100 ludzi). Kompania piechoty żołnierzy Mitzlaffa wynosiła od 70-120, a cesarskich od 150-300 żołnierzy. Organizacja regimentu konnego czy pieszego składała się z dziesięciu kompanii. Czasami niektóre z regimentów składały się z dwóch, trzech lub czterech kompanii. Półregimenty posiadały pięć kompanii. Regiment kawalerii liczył przeważnie 1000 jeźdźców, a w sztabie było 40 kawalerzystów.

Żołnierze Mitzlaffa i wojsk cesarskich stanowili piechotę uzbrojoną w piki i muszkiety wraz z kawalerią. Formację wojsk duńskich i cesarskich stanowili arkebuzerzy, rajtaria, lekka kawaleria, dragoni, piechota, artyleria. Na czele danego regimentu stali oficerowie posiadający oznakę swego zwierzchnictwa w postaci partyzany lub halabardy, obok w szyku ustawiali się werbliści i fleciści.

Uczestnicy potyczki pod Barnimiem Strona cesarska – oddziały polskie Rzeczpospolita Obojga Narodów oficjalnie nie udzieliła wsparcia władzy cesarskiej, jednak polskie oddziały lisowczyków (8–10 tysięcy żołnierzy) uczestniczyły w konflikcie, za zgodą króla Zygmunta III Wazy. Były to chorągwie lisowczyków, które były podporządkowane wojskom chorwackim, których dowódcą był płk Hector Lodovico Isolano i był podległy dowódcy korpusu pułkownikowi Gabrielowi Pechmannowi von Schönau. Lisowczycy brali udział w potyczce pod Barnimiem i odegrali w niej główną rolę.

mały|lewo|162px|Lisowczyk – mal. Juliusz Kossak (ok. 1860–1865) mały|lewo|162px|A. Sędziwój Czarnkowski Herb/Nazwa Dowódcy Miejsce Ilość wojska Uzbrojenie Rodzaj wojska60px

Chorągiew wojsk Polskich pod dowództwem – ↘

1. rotmistrz Rogulski

2. rotmistrz Górski

3. rotmistrz Dembiński

4. rotmistrz PleckiBarnimie1. 100

2. 100

3. 100

4. 100• szabla, łuk refleksyjny• pika, rohatyna• pistolet, rusznica• arkebuz, bandolet• nadziak, czekan, koncerz• polska kawaleria kozacka lisowczyków60px

Chorągiew Nałęcz III pod dowództwem –• CzarnkowskiegoBarnimie 200• rapier, sztylet, tasak, pika, halabarda, noże, sierpy• kosa, broń myśliwska• widły, topór, siekiera, sierp• pospolite ruszenie• wojsko wojewódzkie60px Chorągiew przyboczna pod dowództwem –• Tuczyńscy-Wedlowie z TucznaBarnimie 100• kosa, broń myśliwska, widły, topór, siekiera, sierp, tasak, sztylet• pika, rapier, halabarda, nóż• pospolite ruszenie60px Chorągiew wojsk ziemi poznańskiej pospolitego ruszenia i wojsk wojewódzkich pod dowództwem –• Adama Sędziwója CzarnkowskiegoBarnimie1000• kosy, broń myśliwska, widły, topór• siekiera, sierp, tasak, sztylet, pika, rapier, halabarda• pospolite ruszenie60px Chorągiew wojsk Blanckenburgów z Mirosławca pod dowództwem –• komisarza Henryka i Jana WedlówBarnimie 200• tasak, sztylet, pika• rapier, tasak, halabarda• pospolite ruszenie

Strona cesarska W składzie armii cesarskiej w potyczce pod Barnimiem i Drawnem wchodziły wojska, które bezpośrednio uczestniczyły w starciu oraz oddziały, które tylko przegrupowywały się przez Barnimie i Drawno w kierunku Granowa, byli to: Walonowie, Hiszpanie, Włosi, Szkoci, Chorwaci, Albańczycy i inni. Służyli tutaj przedstawiciele wszystkich krajów monarchii habsburskiej i podległych władzy cesarskiej. Byli także Austriacy, Niemcy, w tym Brandenburczycy i Pomorzanie, Węgrzy i nadesłani przez króla Zygmunta III Wazę – Polacy (chorągwie lisowczyków).

mały|158px|Johann von Merode mały|160px|H. Ulryk von Schaffgotsch