Wschód księżyca – obraz olejny na płótnie polskiego malarza Stanisława Masłowskiego sygnowany 1884, znajdujący się (2022) w zbiorach Muzeum Narodowego w KrakowieSukiennice, Rynek Główny w Krakowie - Galeria Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach - Zob.: Wacława Milewska, Muzeum Narodowe w Krakowie - http://imnk.pl/gallerybox.php?dir=SU442 (dostęp czw, 21 lip 2022, 13:58:42). thumb|Stanisław Masłowski w swej pracowni przy ulicy Mokotowskiej w Warszawie, około roku 1900, źródło: archiwum rodzinne thumb|Obraz Masłowskiego "Wschód księżyca" eksponowany w Muzeum Narodowym w Krakowie, Oddział w Sukiennicach, zdjęcie z 28 czerwca 2011 Opis Jest to obraz olejny na płótnie polskiego malarza Stanisława Masłowskiego o wymiarach 124 x 220 cm, sygnowany: >>S. Masłowski, Warsz. 84<<.Wacława Milewska, Muzeum Narodowe w Krakowie... ibid.Stanisław Masłowski – Materiały do życiorysu i twórczości, oprac. Maciej Masłowski, Ossolineum, Wrocław 1957, ss. 53-54 Opisywany obraz jest pejzażem o charakterze nokturnu. Ukazuje on wieczorny widok na rozległą panoramę nieba i wody przedzielonej pasem piaszczystej grobli i szeregiem drzew - niemal bezlistnych topoli. Na tle nieba widoczne są szare poziome smugi chmur. Tuż ponad horyzontem widać złocisto-żółtą tarczę księżyca, częściowo przesłoniętą szarą, chmurną smugą. Na tafli wody zaznaczone jest odbicie tarczy księżyca w formie złocistej pionowej smugi biegnącej z oddali, od horyzontu, w stronę widza. Uzupełniające informacje Data na sygnaturze nie jest równoznaczna z datą powstania obrazu. Pisał, bowiem, na ten temat syn artysty Maciej Masłowski, historyk sztuki (1957): [...]"Widać jasno, że obraz był wynikiem długotrwałych studiów. Potwierdza to przypuszczenie relacja samego autora: >>Co do powstania obrazu - pisze w swej notatce autobiograficznej z 1902 roku - jest to jeden z najpierwszych, ściślej mówiąc jest czwartym z rzędu. Namalowałem to płótno (tj. skończyłem i wystawiłem) w roku 1885, było jednak rozpoczęte wcześniej na jakie lat pięć<<. Oczywiście, jak zawsze u ojca matematyka zawodzi. Obraz ani nie był czwartym z rzędu, ani nie skończony w r. 1885, można wątpić nawet w ścisłość owych 5 lat, ale malarz dobrze pamiętał, że pracował nad nim długo, zanim go skończył. [...]"Stanisław Masłowski – Materiały do życiorysu i twórczości, oprac. Maciej Masłowski, op.cit., s.104Na 1881 rok jest określana data powstania innego obrazu Masłowskiego z motywem książyca, zatytułowanego "Niedola", ocenianego krytycznie przez syna artysty jako nieudany "melodramat"(Stanisław Masłowski - Materiały do życiorysu i twórczości, s.50), gdzie "bohaterem jest księżyc" (tamże, s.53) - obrazu istotnie nie odpowiadającego predyspozycjom artystycznym malarza-realisty, odmiennym od predyspozycji np. Grottgera. Zwraca uwagę fakt, że rok powstania tego obrazu jest zbieżny z datą śmierci matki artysty (21 sierpnia 1881). Tu nasuwa się pytanie, czy zbieżność obu zdarzeń w czasie jest przypadkowa? Następne pytanie dotyczy właśnie omawianego w niniejszym artykule obrazu "Wschód księżyca", gdzie również księżyc "jest bohaterem". Jest on sygnowany datą 1884. Powstawał, jak już wspominano - długo, w bliżej nieokreślonym kilkuletnim okresie. Można więc zapytać, czy jego inspiracja - miała jakiś pośredni związek z inspiracją obrazu "Niedola" - choć jego geneza literacka nawiązywała do "Beniowskiego" (o czym niżej). Gdyby taka hipoteza była trafna, to, podkreślany przez syna artysty wieloletni okres powstawania wspomnianego obrazu, można szacować na trzy lub cztery lata: 1881-1884.
Obraz ten był początkowo wystawiany i reprodukowany pod różnymi nazwami. I tak Henryk Piątkowski w życiorysie artysty zamieszczonym w Katalogu zbiorów T.Z.S.P. w Warszawie, Warszawa 1924, nazwał go >>Groblą boruszkowieckąZob.: https://wikisource.org/wiki/S%C5%82ownik_geograficzny_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego/Tom_I/Boruszkowce (dostęp 21 lutego 2023). W Zachęcie (1884) wystawiony był jako >>Wieczór<< ; w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie (1886) - jako >>Wieczór<<; na pierwszej Wielkiej Wystawie Sztuki Polskiej w Krakowie w 1887 jako >>Wschód księżyca<< (własność L.Michałowskiego, nr kat. 151); na Wystawie Sztuki Polskiej we Lwowie (1894) wystawiony był jako >>Krajobraz przy świetle księżyca<< (za ten obraz otrzymał malarz list pochwalny). W 1900 roku został zakupiony do zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie. Wzmianki o nim zamieściły m.in. >>Kłosy<<, 1884, t.34, s. 263 pisząc: "Do najpiękniejszych obrazów należy także >>Noc<< p. Masłowskiego") i >>Tygodnik Ilustrowany<<, 1885, półr. I, s.86, gdzie Wojciech Gerson w artykule zatytułowanym >>Z dziedziny sztuk pięknych<< pisał: >>Pełen poetyczności jest krajobraz Masłowskiego nocny [...]<< Reprodukowały go między innymi: >>Tygodnik Ilustrowany<<, 1902, półr.I, s. 405; >>Świat<<, Warszawa, 1907, nr 29, s. 5, a także Muzeum Narodowe w Krakowie (na oddzielnej karcie)Stanisław Masłowski – Materiały do życiorysu i twórczości, oprac. Maciej Masłowski, op.cit., ss.53-54, przypis 52. "Wschód księżyca" i później był pochlebnie recenzowany. Na jego temat Halina Cękalska-Zborowska sformułowała (1969) następujące uwagi: "Istotnie jest to bardzo interesujący obraz. Masłowski rozwiązywał tu problem przyćmionego światła, problem subtelnej gradacji waloru, lśnienia światła na wodzie modelującego delikatnie topole na grobli dzielącej płaszczyznę wody. Woda, niebo, drzewa ze splotem konarów i gałęzi, prawie zupełnie bez liści, złączone w całość, są przedmiotem obiektywizowanej obserwacji artysty. Praca nad obrazem trwała długo, poprzedzona studiami."Halina Cękalska-Zborowska: "Wieś w malarstwie i rysunku naszych artystów", Warszawa 1969, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, s. 271 Wacława Milewska odnajduje w omawianym obrazie związki z pracami malarskimi Claude Moneta: "Zachód słońca" i "Impresja, wschód słońca" (1872) podkreślając, że opisywane "dzieło Masłowskiego – bodaj najwybitniejsze w jego dorobku – reprezentuje typ malarstwa nastrojowego, tzw. stimmungu"Wacława Milewska, Muzeum Narodowe w Krakowie, ibid.. thumb|upright=1.0|left|Szkic pni topoli do Wschodu księżyca, ok. 1880 (pracownia fot. Muzeum Narodowego w Krakowie) Mimo, ze studia do obrazu były liczne i trwały długo, to nie zachowały się żadne szkice oprócz dwóch rysunków pni potężnych topoli podmalowanych akwarelą. Maciej Masłowski pisał: "Obraz jest bez sentymentalizmu, a jednak ten świetlny eksperyment malarski nie był robiony bez sentymentu. Ciekawa i nieoczekiwana jest jego geneza literacka, wywodził ją sam autor z >>Beniowskiego<< 'Księżyc wstąpił krwawy i oczerwieniać zaczął staw Ladawy' (J. Słowacki: Beniowski, Pieśń I, ww. 383-384) [...]"Stanisław Masłowski – Materiały do życiorysu i twórczości, oprac. Maciej Masłowski, op.cit., s.104
Obraz stał się inspiracją dla amerykańskiej poetki Sary Teasdale (1884-1933) dla napisania wiersza "Moonlight""Flame and Shadow" by Sara Teasdale, New York, The Macmillan Company, s. 80Zob. także fragment utworu kanadyjskiej wokalistki, kompozytorki i multiinstrumentalistki Loreeny McKennitt: >>The wind is full of a thousand voices They pass by the bridge and me.<<- https://en.wikiquote.org/wiki/Loreena_McKennitt. Obraz miał istotne znaczenie w twórczym rozwoju artysty w latach 1884–1887, kiedy to - według jego syna -
Na szczególne miejsce "Wschodu księżyca" na drodze rozwojowej twórczości Masłowskiego zwrócił również uwagę Tadeusz Dobrowolski (1960) - pisząc: [...] "Około r. 1880 zaczęły się zacieśniać związki artysty z naturą i żywym modelem, pojmowanymi jeszcze w kategoriach tradycyjnych (nieimpresjonistycznych). Pouczają o tym jego doskonałe rysunki w rodzaju pełnego ekspresji >>Domokrążcy<< z r. 1884 [...], zwłaszcza zaś jego reprezentatywne płótno z r. 1884 pt. >>Wschód księżyca<< (w krakowskim Muzeum Narodowym), informujące o znacznym zmyśle obserwacyjnym swego twórcy. Żywioł powietrza i wody, nagie drzewa na grobli przecinającej na dwie części rozległą płaszczyznę stawów i wieczornego, pochmurnego nieba oraz zwierciadlany blask księżyca na wodzie przynoszą pełną iluzję rzeczywistości."[...]Tadeusz Dobrowolski: Nowoczesne malarstwo polskie, t. II, Wrocław - Kraków, 1960, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo s.270.
W 2023 roku obraz Masłowskiego został włączony do talii Dixit MNK - dodatku do gry DixitInstrukcja do gry, materiały dystrybutora.
Przypisy
Literatura Halina Cękalska-Zborowska: "Wieś w malarstwie i rysunku naszych artystów", Warszawa 1969, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza Tadeusz Dobrowolski: Nowoczesne malarstwo polskie, t. II, Wrocław - Kraków, 1960, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Stanisław Masłowski – Materiały do życiorysu i twórczości, oprac. Maciej Masłowski, Ossolineum, Wrocław 1957 Wacława Milewska, Muzeum Narodowe w Krakowie - http://imnk.pl/gallerybox.php?dir=SU442 (dostęp czw, 21 lip 2022, 13:58:42)
Kategoria:Malarstwo pejzażowe Kategoria:Obrazy Stanisława Masłowskiego Kategoria:Obrazy w Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach