Alejo Carpentier y Valmont (ur. 26 grudnia 1904 w Lozannie, zm. 24 kwietnia 1980 w Paryżu) – kubański pisarz, muzykolog i dziennikarz. Jeden z najsłynniejszych przedstawicieli realizmu magicznego, wywarł znaczący wpływ na rozwój literatury iberoamerykańskiej.

Życiorys

Urodził się w szwajcarskiej Lozannie z europejskich rodziców: jego matka była rosyjską emigrantką – nauczycielką języka rosyjskiego, a ojciec francuskim architektem. Wkrótce po jego urodzeniu rodzina wyemigrowała na Kubę. Pomimo europejskiego pochodzenia określał się jako „dziecko tropików”, ze świadomością, iż jest „Kubańczykiem z urodzenia, Europejczykiem z wykształcenia, Hispanoamerykaninem z przekonania”Aneta Grodecka: Słownik pisarzy i dzieł współczesnych. Warszawa: Polonia Press, 2000, s. 72, ..

Po zakończeniu podstawowej edukacji rozpoczął studia muzykologiczne, najpierw w Paryżu, potem w Hawanie, w 1920 podjął też na krótko studia architektoniczne. Z powodu sytuacji rodzinnej (rozwód rodziców) przerwał je w 1921, by zająć się zarobkowo dziennikarstwem. Zafascynowany kulturą iberoamerykańską oraz murzyńską obyczajowością i kultami voodoo, zaczął pisać powieści i opowiadania poświęcone tej tematyce. Najważniejszym świadectwem tej fascynacji stała się powieść Ecue-yamba-o!, wydana później w Madrycie. Jego działalność na rzecz tzw. Grupy Mniejszości (kubańskich Murzynów) spowodowała w 1927 aresztowanie pod zarzutem występowania przeciw dyktaturze generała Machado. Uwolniony, w 1928 potajemnie udał się do Francji na wieloletnie wygnanie. Nawiązał tam kontakty z przedstawicielami surrealizmu: André Bretonem, Paulem Éluardem, Louisem Aragonem, Jakiem Prévertem i Antoninem Artaudem. Pisywał w dzienniku André Bretona Révolution Surréaliste. Pracował również w paryskim radiu.

W 1939 powrócił na Kubę. Pracował tu jako dziennikarz (wydawał pismo Tiempo Nuevo), był profesorem muzykologii w konserwatorium w Hawanie oraz dyrektorem hawańskiej rozgłośni radiowej.

W 1943 odwiedził Haiti, co miało duży wpływ na jego zainteresowania. Pod wpływem tej podróży napisał powieść Królestwo z tego świata (El reino de este mundo; pierwsze wydanie: 1949), opisującą okres panowania czarnoskórego cesarza Haiti Henri Christophe’a. W 1946 wydał Muzykę na Kubie (La musica en Cuba) – historię muzyki kubańskiej.

W latach 1945–1959 przebywał w Wenezueli. Doświadczenia tego pobytu były inspiracją dla najsłynniejszej powieści Carpentiera Podróż do źródeł czasu (Los pasos perdidos, wyd. 1953), która przyniosła mu światową sławę. Następne w kolejności powieści Carpentiera to: Pościg (El acoso) oraz Eksplozja w katedrze (El siglo de las luces) wydana w 1962 – opowiadająca o rewolucji francuskiej na Antylach.

W 1959, pod koniec rewolucji kubańskiej, powrócił na Kubę. Pisarz odgrywał dużą rolę w życiu kulturalnym komunistycznej Kuby, wykładał historię kultury na uniwersytecie w Hawanie oraz prowadził audycję radiową poświęconą kulturze. W 1970 został attaché kulturalnym Kuby w Paryżu oraz przedstawicielem Kuby w UNESCO.

W 1977 otrzymał Nagrodę Cervantesa, przyznawaną najlepszym pisarzom tworzącym w języku hiszpańskim.

Zmarł w Paryżu w wieku 75 lat; ciało przewieziono na Kubę i w obecności Fidela Castro pochowano na cmentarzu w Hawanie.

Twórczość Cechy i charakter Pisarz uważany jest za prekursora realizmu magicznego (realismo mágico, inaczej „rzeczywistości cudownej”) – nurtu w literaturze latynoamerykańskiej, który zyskał wielką popularność. Terminu tego użył jako pierwszy na określenie stylu tamtejszego pisarstwa, w którym elementy realne przeplatają się z fantastycznymi, i uznając, że „historia całej Ameryki nie jest niczym innym, jak kroniką rzeczywistości cudownej”Aneta Grodecka: Słownik pisarzy i dzieł współczesnych, dz. cyt., s. 73.. We wstępie do powieści Królestwo z tego świata sformułował teorię tzw. amerykańskiej rzeczywistości cudownej (lo real maravilloso), utożsamianej nie tylko z realizmem magicznym, ale też łączonej z późniejszą twórczością Garcii Márqueza, Asturiasa, Lezamy Limy oraz innych pisarzy latynoamerykańskich.

Pod względem artystycznym wzorcowy przykład tego nurtu i teorii stanowi tryptyk Królestwo z tego świata, Podróż do źródeł czasu i Eksplozja w katedrze. Elementem łączącym te powieści, z których każda to odrębna i zamknięta całość, jest intrygujący pisarza problem więzi pomiędzy kulturą europejską i latynoamerykańską. Swoistemu sposobowi widzenia przez Carpentiera kultury, historii i rzeczywistości swego kontynentu, służyły także eksperymenty ze stylem i strukturą powieści. Wytworzona w ten sposób rzeczywistość literacka stanowi „magiczną” mieszaninę świata realnego i mitów, latynoskich wierzeń i specyficznej mentalności z towarzyszącym im klimatem czarów i nastrojem zawieszenia w ponadczasowej przestrzeni. W prozie Carpentiera istotną rolę odgrywała też barokowa stylistyka, uwydatniająca latynoską poetykę, a kulturowo kojarzona z przeniesionym z Europy historycznym stylem artystycznymAneta Grodecka: Słownik pisarzy i dzieł współczesnych, dz. cyt., s. 73-75..

Twórczość wybrana

Ecue-yamba-o!, pierwsze wydanie 1933 Królestwo z tego świata (El reino de este mundo), 1949, wyd. pol. 1968 Podróż do źródeł czasu (Los pasos perdidos), 1953, wyd. pol. 1963 Wojna czasu (Guerra del tiempo), 1958, wyd. pol. 1974 – zbiór opowiadań o sytuacji politycznej na Kubie w latach 50. XX w., czasów dyktatury Batisty; Eksplozja w katedrze (El siglo de las luces), 1962, wyd. pol. 1966 – powieść o czasach rewolucji francuskiej i jej wpływie na sytuację na Karaibach Szaleństwo i metoda (El recurso de metodo), 1974, wyd. pol. 1980 – powieść o dyktaturze Machado na Kubie Koncert barokowy (Concierto barroco), 1974, wyd. pol. 1977 Święto wiosny (La consagración de la primavera), 1978 Harfa i cień (El arpa y la sombra), 1979

Recepcja Specyficzna twórczość Carpentiera wywoływała podzielone opinie, głosy krytyczne wzbudzała raczej na obszarze latynoamerykańskim. Powieści jego określano jako prozatorskie szkice, dopatrując się w nich braku kompozycji. Dyskretnie wytykano mu łączenie pisarstwa z karierą polityczną (Octavio Paz), choć dla innych okazywał się źródłem twórczej inspiracji, jak w przypadku Garcii Márqueza, który jego Eksplozji w katedrze miał zawdzięczać napisanie Stu lat samotnościAneta Grodecka: Słownik pisarzy i dzieł współczesnych, dz. cyt., s. 76..

Ogólnie przeważały jednak oceny aprobujące, a nawet entuzjastyczne. Z takim przyjęciem powieści Carpentiera spotkały się przede wszystkim w Europie, począwszy od wydania Podróży do źródeł czasu. W 1956 uznano ją we Francji za najlepszą publikację obcojęzyczną, a na rynku brytyjskim w kilka miesięcy osiągnęła nakład 50 tys. egzemplarzy, w ślad za tym również w USA podjęto przygotowania do adaptacji filmowej.

Na tle sukcesów literackich mniej uwagi poświęcono dokonaniom Carpentiera na polu muzycznym, mimo iż dzięki wykształceniu i zdolnościom wcześniej zyskał w środowisku paryskim sławę jako autor operowych librett, współpracujący m.in. z Heitorem Villa-Lobosem i Mariusem Gaillardem. Należy mu też zawdzięczać pierwsze opracowanie muzyki kubańskiej w postaci eseju historycznego Muzyka na Kubie (La música en Cuba, 1946).

Przypisy

Kategoria:Eseiści XX wieku Kategoria:Kubańscy autorzy fantastyki Kategoria:Kubańscy dziennikarze Kategoria:Kubańscy eseiści Kategoria:Kubańscy prozaicy Kategoria:Laureaci Nagrody Cervantesa Kategoria:Ludzie urodzeni w Lozannie Kategoria:Muzykolodzy Kategoria:Pisarze hiszpańskojęzyczni Kategoria:Pisarze związani z Hawaną Kategoria:Pisarze związani z Paryżem Kategoria:Prozaicy XX wieku Kategoria:Urodzeni w 1904 Kategoria:Zmarli w 1980