Bieruń

Bieruń (niem. Berun) – miasto w południowej Polsce, na Górnym Śląsku, położone w województwie śląskim, siedziba władz powiatu bieruńsko-lędzińskiego.

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z 31 maja 2023 miasto miało 18 966 mieszkańców.

Położenie thumb|left|Fontanna z rzeźbami „utopców” na Rynku Bieruń leży w południowej części Polski, przy granicy województwa śląskiego i małopolskiego, którą wyznacza Wisła. Centrum miasta wyznaczają współrzędne geograficzne: 50º 05' szerokości geograficznej północnej i 19º 05' długości geograficznej wschodniej.

Miasto oddalone jest w linii prostej: 20 km od śródmieścia Katowic, 6 km od centrum Tychów, 10 km od centrum Oświęcimia, 61 km od centrum Krakowa i 273 km od centrum Warszawy. Bieruń graniczy od północy z Lędzinami, Chełmem Śląskim i Kopciowicami, od wschodu z Babicami i Gorzowem, od południa ze Świerczyńcem, Bojszowami i Jedliną, natomiast od zachodu z Tychami.

Teren miasta położony jest na pograniczu Pagórów Jaworznickich, Doliny Górnej Wisły i Równiny Pszczyńskiej. Historycznie Bieruń leży na Górnym Śląsku.

Według danych z 1 stycznia 2013 powierzchnia miasta wynosiła 40,5 km², czyli 25,6% powierzchni powiatu, co stawia to miasto na 106. pozycji w Polsce pod względem powierzchni.

Części miasta Bieruń składa się z następujących części: Bieruń Nowy Bieruń Stary Bijasowice Czarnuchowice Jajosty Kopań Porąbek Ściernie Zabrzeg

Państwowy rejestr nazw geograficznych oprócz powyższychPRNG nie wymienia Porąbka., wymienia także Baraniec, Lignozę, Łysinę, Noras i WittęPaństwowy rejestr nazw geograficznych.

Demografia struktura ludnościdane z 31 grudnia 2015Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 19597 100 9894 50,5 9703 49,5gęstość zaludnienia 484 244 240 wykształceniedane z Narodowego Spisu Powszechnego 2002 brak podstawowe zawodowe średnie wyższeosób 305 4409 5551 4719 978kobiet 173 2612 2201 2543 525mężczyzn 132 1797 3350 2176 453

Bieruń liczy około 19 tys. mieszkańców i plasuje się na 225. miejscu wśród miast Polski oraz na 38. miejscu pod tym względem wśród miast województwa śląskiego.

Wykres liczby ludności miasta Bieruń na przestrzeni lat:

Według danych z 2015 w Bieruniu na 100 mężczyzn przypadały 102 kobiety.

Struktura płci i wieku mieszkańców Bierunia według danych z 31 grudnia 2015:

Historia thumb|Bieruń na mapie Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego – mapa Abrahama Orteliusa z 1603 thumb|KWK Piast-Ziemowit – ruch Piast Obok Bierunia znajdowała się antyczna osada Leucaristus. Została ona odwzorowana na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z lat 142–147 naszej ery. O tym, że miejscowość ta znajdowała się w sąsiedztwie Bierunia, informuje skorowidz nazw historycznych ORBIS LATINUS i wynika to z położenia wśród innych zidentyfikowanych miejscowości Śląska.

W X–XI wieku istniał tu otoczony palisadą i niewątpliwie posiadający wieżę obserwacyjną gródek obronny mający za zadanie chronić kupców przeprawiających się przez rzekę. Pozostałość – bieruński kopiec na szczycie którego stoi obecnie kapliczka św. Jana Nepomucena, z XIX wieku. W średniowieczu na pobliskiej Orlej Górce prawdopodobnie oddawano też hołd starosłowiańskiemu bogu Perunowi.

Bieruń otrzymał prawa miejskie w 1387 od księcia opawsko-raciborskiego Jana II Żelaznego. Akt ten polegał na nadaniu praw wójtowskich Kusowiczowi za jego długoletnią wierną służbę. O istnieniu na obszarze miasta osadnictwa świadczą wzmianki zamieszczone w dokumentach, na przykład o Ścierniach z 1272, Bijasowicach z 1360, Bieruniu z 1376. Do 1551 własność Piastów górnośląskich, od 1327 pod zwierzchnictwem Czech jako lenno. Od 1743 w państwie pruskim i utrata praw miejskich. Od 1865 ponownie miasto i zmiana nazwy na Bieruń Stary (Alt Berun).

Podczas plebiscytu górnośląskiego z 1921 roku w Bieruniu wygrała opcja polska - 1172 osoby (czyli 82,1%) głosowały za Polską, a 255 osób (17,9%) za Niemcami. Od 1922 ponownie w granicach Polski. W czasie II wojny światowej wcielony do Niemiec. W latach 1945–1954 istniała wiejska gmina Bieruń Nowy. W latach 1973–1975 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Bieruń Stary. W latach 1973.–1991 dzielnica Tychów. Od 1991 ponownie samodzielne miasto (powtórnie pod nazwą Bieruń).

Od odzyskania samodzielności przez Bieruń datuje się konflikt między tym miastem a sąsiednimi Tychami o tereny fabryczne Fiat Auto Poland (b. FSM) oraz osiedle zbudowane przy tej fabryce. Obecnie osiedle leży już w granicach administracyjnych Bierunia, natomiast sama fabryka pozostaje w Tychach. Historycznie sporny teren należał do Bierunia, jednakże pozostawienie go w granicach Tychów było warunkiem zgody tego miasta na odłączenie Bierunia. Spór odżył w 2010, bieruńscy samorządowcy domagali się od Tychów zwrotu 123 ha terenów fabrycznych, na których działa kilka spółek-córek firmy Fiat Auto Poland. Tychy zaproponowały korektę granicy o 123 ha na korzyść Bierunia, lecz w innym miejscu, na obszarze niezabudowanym. Roszczenia Bierunia negatywnie zaopiniował wojewoda śląski.

W 1993 po raz pierwszy odbył się w Bieruniu I Festiwal Filmów Nieprofesjonalnych im. Leona Wojtali. Został on zorganizowany przy pomocy KWK Piast. W 2005 odbyła się siódma edycja tego festiwalu, gdzie zanotowano rekordową ilość uczestników z całej Polski.

Miasto nawiedziły powodzie w 1997 i 2010.

Staraniem władz lokalnych, w tym z dużym zaangażowaniem finansowym, w dniu 1 października 2006 oddano do użytku nowo wybudowany budynek i uruchomiono nową jednostkę organizacyjną – Komendę Powiatową Policji o składzie osobowym 109 policjantów.

Nazwa Nazwa miejscowości wywodzi się od polskich zwrotów „brać, pobierać” i wiąże się z poborami podatkowymi. Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 we Wrocławiu jako najstarszą nazwę wymienia Biernia podając jej znaczenie „Steuerort (Abgaben)”, czyli w języku polskim „Wieś podatków (pobór opłat, podatków)”. Nazwa została później fonetycznie zgermanizowana na Berun w wyniku czego utraciła ona swoje pierwotne znaczenie.

Od chwili zaistnienia, aż do obecnych czasów, czyli do odzyskania samodzielności prawnej w 1991, używano jednej nazwy w wymowie Bieruń. W zależności od reguł pisowni używano nazw Bieron, Bierun. W źródłach historycznych nazwa osady „de Beruna” użyta została dopiero w 1376. Górny Śląsk znajdował się wówczas pod panowaniem czeskich Przemyślidów. Pisano też o nazwie Boruń. Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Byerun wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis CracoviensisJoannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, s. 227..

Na mapie Abrahama Orteliusa z 1603 miejscowość widnieje pod nazwą Bierun. W statystycznym opisie Prus z 1837 występuje jedynie nazwa BerunL. Freiherrn: Der Preußische Staat in allen seinen Beziehungen (...) Dritter Band. Berlin: Verlag von’August Hirschwald, 1837, s. 136.. Polską nazwę Bieruń w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił górnośląski pisarz, Józef LompaJózef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 32.. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany pod koniec XIX wieku podaje dwie polskie nazwy miejscowości – Beruń i Bieruń oraz niemiecką BerunBeruń – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego..

Zabytki thumb|Sanktuarium św. Walentego nocą

W mieście znajdują się następujące obiekty wpisane do rejestru zabytków: sanktuarium św. Walentego z XVII wieku (nr rej.: A/423/14 z 28.05.1966) kościół św. Bartłomieja Apostoła z lat 1770–1776 (nr rej.: 675/66 z 28.05.1966) kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa z 1909 (nr rej.: A/402/13 z 26.02.2013) miasto w ramach historycznego założenia (nr rej.: 390/53 z 14.03.1953, 731/66 z 15.06.1966 oraz A/801/2021 z 21.04.2021Wykaz wpisanych obiektów do rejestru zabytków województwa śląskiego w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 11 maja 2021 r. wkz.katowice.pl [dostęp 2021-05-14].) cmentarz żydowski (nr rej.: A/840/2021 z 24.06.2021Wykaz wpisanych obiektów do rejestru zabytków województwa śląskiego w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 2 lipca 2021 r. wkz.katowice.pl [dostęp 2021-07-03].) kaplica pw. Świętej Trójcy w rejonie skrzyżowania ulic Warszawskiej i Niedługiej (nr rej. A/1163/23 z 5 kwietnia 2023Spis obiektów nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków z terenu województwa śląskiego (stan na 6 kwietnia 2023 r.) wkz.katowice.pl [dostęp 2023-04-08])

W Bieruniu znajdują się też inne obiekty – które, mimo że nie widnieją w rejestrze zabytków – pełnią funkcję historyczną. Są to: kopiec z 1295 grobla z lat 1530–1540

Kultura Instytucjami kultury w mieście są: Bieruński Ośrodek Kultury Miejska Biblioteka Publiczna nr 1 Miejska Biblioteka Publiczna nr 2 Muzeum Miejskie (w organizacji)

Edukacja W mieście funkcjonują trzy publiczne przedszkola, dwie szkoły podstawowe, liceum ogólnokształcące oraz Powiatowy Zespół Szkół (w skład którego wchodzą: branżowa szkoła I stopnia i technikum).

Wspólnoty wyznaniowe Na terenie Bierunia funkcjonują trzy parafie rzymskokatolickie należące do dekanatu Bieruń (parafia św. Bartłomieja Apostoła, parafia św. Barbary i parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa).

Gospodarka thumb|Zakłady mleczarskie Danone

Bezrobocie W 2015 stopa bezrobocia zarejestrowanych w liczbie ludności w wieku produkcyjnym w mieście wynosiła 2,1%.

Przemysł Na terenie miasta znajduje się kilka dużych zakładów pracy, m.in. KWK Piast-Ziemowit (ruch Piast), zakłady tworzyw sztucznych i materiałów wybuchowych Nitroerg S.A., Johnson Controls, zakłady mleczarskie: Danone i Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w Bieruniu. Na terenie Bierunia występują bogate złoża kruszyw: żwiru i piasku. Złoża te ze względu na ochronę środowiska nie są eksploatowane.

Rolnictwo Na terenie Bierunia działa 200 gospodarstw rolnych, które zajmują się głównie hodowlą trzody chlewnej, produkcją mleka oraz uprawą roślin (zboża, kukurydza, rzepak).

Transport Przez miasto przebiega droga krajowa nr 44 i linia kolejowa Mysłowice – Tychy oraz linia kolejowa Katowice – Oświęcim. W ramach rozważanej budowy Kanału Śląskiego w Bieruniu miałby zostać zlokalizowany port żeglugi śródlądowej.

W mieście kursuje 13 linii autobusowych i 2 przyspieszone M'ki:

M22 (Katowice Sądowa - Międzyrzecze Gospoda) M108 (Tychy Towarowa – Bieruń Nowy Dworzec) L (Tychy Wartogłowiec Kościół – Tychy Barwna Cmentarz) 31 (Tychy Dworzec PKP – Bieruń Plac Autobusowy) 56 (Wola Skrzyżowanie – Bieruń Plac Nobla) 65 (Tychy Barwna Cmentarz – Tychy Rynek) 95 (Bieruń KWK Piast – Lędziny Goławiec Szkoła) 181 (Bieruń Plac Autobusowy - Pszczyna Centrum Przesiadkowe) 262 (Rachowy Osiedle – Tychy Dworzec PKP) 274 (Tychy Szpital Wojewódzki – Bieruń KWK Piast) 536 (Mysłowice Centrum Handlowe – Tychy Dworzec PKP) 627 (Wola Skrzyżowanie – Tychy Jana Pawła II) 686 (Oświęcim Dąbrowskiego Miasto – Tychy Jana Pawła II) 931 (Zawodzie Centrum Przesiadkowe – Bieruń Potok Stawowy) 995 (Mysłowice Bytomska – Bieruń Plac Nobla (w wybranych godzinach )

Polityka thumb|Ratusz w Bieruniu

Burmistrz Obecnym burmistrzem Bierunia jest Sebastian Macioł, który otrzymał 52,34% głosów w I turze wyborów samorządowych w 2024.

Rada Miasta Rada Miasta kadencji 2024-2029

Sławomir Rosowski Agnieszka Wyderka-Dyjecińska Dariusz Czapiewski Piotr Świerkosz Aleksandra Wagstyl Artur Pytel Beata Berger-Styga Damian Gerycki Stanisław Jurecki Michał Barzycki Przemysław Cecuga Jacek Goraus Jarosław Mokry Zdzisław Kantor Jolanta Niesyto