thumb|Odcisk pieczęci dowództwa pułku w 1921 1 Pułk Piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego (1 pp Leg.) – oddział piechoty Wojska Polskiego II RP w latach 1918–1939.

Geneza

1 pułk piechoty Legionów był najstarszym pułkiem Wojska Polskiego II RP. Swoimi tradycjami nawiązywał do 1 Kompanii Kadrowej, która 6 sierpnia 1914 wkroczyła do Królestwa Polskiego z terenu Galicji oraz 1 pułku piechoty, który w latach 1914–1917 wziął udział w krwawych walkach pod Łowczówkiem, Tarłowem, czy Kostiuchnówką.

Wojna polsko-bolszewicka

1 pułk piechoty Legionów został utworzony w listopadzie 1918 odrębnie w dwóch miejscach: w Jabłonnie i w Radymnie. W grudniu 1919 jego batalion zapasowy rozwinął się w Jabłonnie. Następnie pułk brał udział w walkach z bolszewikami. W 1919 wyzwalał Wilno, walczył na Wileńszczyźnie i Białorusi. Zimą 1920 uczestniczył wspólnie z wojskami łotewskimi w bitwie o Dyneburg. Na wiosnę brał udział w wyprawie na Kijów. Jednak kontrofensywa sowiecka zmusiła siły polskie do odwrotu. Pułk powstrzymywał m.in. oddziały 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego.

Wczesnym rankiem 2 czerwca grupa uderzeniowa 1 pp Leg. zaatakowała miasto Boryspol, gdzie sowiecka 58 Dywizja Strzelców przygotowywała się do ataku. Choć liczebnie sowiecka jednostka przewyższała polską grupę uderzeniową, oddziałom polskim udało się zaskoczyć Sowietów, którzy po krótkiej potyczce wycofali się na wschód. Po zdobyciu rosyjskich magazynów Polacy powrócili do Kijowa. Mimo że straty po obu stronach były niskie, polski atak zakłócił przygotowania grupy sowieckiej, dowodzonej przez Jonę Jakira, do uderzenia na przyczółek. Jednak dalsza ofensywa sowiecka spowodowała, że wojska polskie wycofały się z Kijowa 13 czerwca 1920 roku.

Po odejściu 6 Dywizji Piechoty do grupy gen. Romera, zadanie ubezpieczenia południowego skrzydła 3 Armii przejęła grupa podpułkownika Stefana Dąba-Biernackiego (Grupa Wasylków). W jej składzie walczył między innymi 1 pułk piechoty Legionów. W południe 20 czerwca kolumna 1 pułku piechoty Legionów osiągnęła Słobodę Baranówkę i nawiązała łączność z pododdziałami 12 pułku piechoty rozmieszczonego w Słobodzie Zielenicy. Dowódca grupy płk Stefan Dąb-Biernacki polecił dowódcy 1 pp Leg. kpt. Janowi Kruszewskiemu wysłać do Suchej Woli dwie kompanie z zadaniem przeprowadzenia rozpoznania. Około 16.00 wzmocnione dwoma plutonami ckm-ów kompanie pod wspólnym dowództwem por. Stefana Holinkowskiego rozpoczęły marsz. Szpicę czołową stanowiła 6 kompania podporucznika Franciszka Sobolty. Za nią maszerowała kompania 5 porucznika Nacewicza. Pod wsią kompanie rozwinęły się w tyralierę i podeszły pod zabudowania. Wtedy kawaleria Budionnego otworzyła zmasowany ogień z broni strzeleckiej i czterech dział, a chwilę potem z obu skrzydeł ruszyła szarża kilku szwadronów 21 pułku kawalerii. Mimo zaskoczenia, wykorzystując ogień zaporowy swoich karabinów maszynowych, por. Holinkowski zdołał zebrać obie kompanie na pobliskim wzgórzu. Ustawione w czworobok kompanie zaczęły wycofywać się na Słobodę Baranówkę. Na polu walki pozostały obsługi ckm, prawie całkowicie wybite przez Kozaków. W czasie odwrotu duże straty zadawał Polakom ogień cekaemów na taczankach i szarże kawalerii. Broniono się bagnetami i granatami. Ciężko ranny por. Stefan Holinkowski, popełnił samobójstwo. Zgromadzone w lasku i w samotnej zagrodzie resztki obu kompanii pod dowództwem podporucznika Chmury stawiły zdeterminowany opór. Z pomocą pospieszyły im dwie kompanie I batalionu 1 pp Leg. wsparte ogniem II/1 pułku artylerii polowej Legionów. Sowiecka kawaleria została zmuszona do odwrotu.

1 sierpnia I Brygada Piechoty Legionów obsadziła front od Płaszewa do Ochmatkowa. Rubieży Kopań-Dublany bronił 1 pp Leg. pod dowództwem kpt. Stanisława Kozickiego wzmocniony II/1 pap Leg. Po południu, przerzucone spod Łucka oddziały sowieckiej 24 Dywizji Strzelców uderzyły od północy i wschodu na słabe szwadrony 3 pułku ułanów i wyparły je z zajmowanych pozycji. 1 szwadron wycofał się ze Swiszczowa i dołączył pod Dublanami do lewego skrzydła 1 pułku piechoty Legionów. Na odsłonięte skrzydło kpt. Stanisław Kozicki wysłał 5 i 8 kompanię, a odwodowym III batalionem wsparł 3 pułk ułanów. Wieczorem dowódca dywizji płk Stefan Dąb-Biernacki postawił zadanie dowódcy 1 pp Leg. kpt. Kozickiemu do kontrataku w kierunku na Swiszczów – Kniahinin, w celu odzyskania utraconych przez polskich ułanów stanowisk. Przydzielił mu do dyspozycji batalion 8 pułku piechoty Legionów, a wsparcie artyleryjskie zapewnić miały 1 i 5 baterie 1 pap Leg. W sumie grupa uderzeniowa liczyła około 2500 żołnierzy i 60 ckm-ów. Natarcie ruszyło jeszcze przed świtem. Od zachodu na Perekale – Kniahinin uderzył III batalion ppor. Henryka Gorgonia, natomiast oddział w składzie 5, 8 i 2 kompania pod dowództwem kpt. Zygmunta Wendy uderzał od południa i zachodu na Swiszczów. Walkę rozpoczęła 8 kompania ppor. Władysława Orlika-Broniewskiego wsparta 1/3 p.uł. i po godzinnym boju wyrzuciła ze Swiszczowa sowiecki batalion 214 pułku strzelców. Pozostawiwszy w nim spieszonych ułanów, kompania podeszła pod Kniahinin i obsadziła wzgórza na południowy wschód od wioski. W godzinach rannych Sowieci kontratakowali wzdłuż drogi Kniahinin – Swiszczów. Odparła go odwodowa 5 kompania, a godzinę później do wali włączyła się 9 kompania. W tym czasie pozostałe trzy kompanie ppor. Henryka Gorgonia walczyły o Perekale, które zdobyto dopiero około godz. 7.00. Sowieci wycofali się na wzgórza na wschód od Kniahinina i Swiszczowa i rozpoczęli ostrzał wiosek ogniem artylerii i broni maszynowej. W południe na wioski uderzyła piechota z 214, 215 i 216 pułków strzelców oraz kozacy z 79 i 80 pułków kawalerii. Siły sowieckie oceniono na około 2700 żołnierzy. Po pięciu godzinach walki i niemal całkowitym wyczerpaniu amunicji III/1 pp Leg. wycofał się na zachodni brzeg Styru. Nie pomógł kontratak 2 kompanii ppor. Andrzeja Wasiutyńskiego. Wyczerpane walką obie strony zaprzestały walki. Perekale i Kniahinin chwilowo pozostały w rękach Sowietów. Wieczorem baterie 1 pułku artylerii polowej Legionów ostrzelały Kniahinin. Sowieci wycofali się z miejscowości.

Podczas sierpniowej ofensywy wojsk polskich pułk wyzwolił Drohiczyn, Białystok (bitwa białostocka 22 sierpnia), następnie walczył o Lidę. Walki zakończył 18 października pod Radoszkowiczami. 3 grudnia 1920 sztandar pułku został udekorowany przez marszałka Józefa Piłsudskiego Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 2967Dekret Wodza Naczelnego L. 3394 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1921 r. Nr 41, s. 1606)..

Mapy walk pułku

Kawalerowie Virtuti Militari left|25px

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1919–1920. Gwiazdką przy nazwisku oznaczono żołnierzy odznaczonych dekretami Naczelnika Państwa i Naczelnego nr 3392 i 3393.

Ponadto Krzyżem Walecznych zostało odznaczonych 2018 oficerów i szeregowych, w tym 105 czterokrotnie, 189 trzykrotnie i 486 dwukrotnie. Wśród odznaczonych Krzyżem Walecznych po raz pierwszy był kpr. Józef Pędzierski.

Okres międzywojenny thumb Pierwszym pokojowym garnizonem 1 pułku piechoty Legionów była Wilejka. Następnie pułk przeniesiony został do garnizonu Wilno, do „Koszar imienia 1 Brygady Legionów Komendanta Józefa Piłsudskiego”Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 22 z 04.08.1927 r., poz. 261. przy ulicy Kalwaryjskiej na Śnipiszkach. Kadra batalionu zapasowego stacjonowała w Jabłonnie. Pułk wchodził w skład 1 Dywizji Piechoty Legionów. mały|Zawodnicy drużyny koszykówki 1pp Leg. Święto pułkowe obchodzono 6 sierpnia w rocznicę wymarszu 1 Kompanii Kadrowej z krakowskich Oleandrów.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 1 pułk piechoty zaliczony został do typu II pułków piechoty (tzw. wzmocnionych). W każdym roku otrzymywał około 845 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 68 oficerów oraz 1900 podoficerów i szeregowców. Na czas wojny przewidywany był do pierwszego rzutu mobilizacyjnego. W okresie zimowym posiadał dwa bataliony starszego rocznika i batalion szkolny, w okresie letnim zaś trzy bataliony strzeleckie. Jego stany były wyższe od pułku „normalnego” (typ I) o ok. 400–700 żołnierzy.

Wojskowy Klub Sportowy Na początku lat 20. XX w. założono WKS 1 ppLeg, w ramach którego działały m.in. sekcja piłki nożnej i sekcja koszykówki. W 1933 roku klub połączył się z WKS 6 pp Leg Wilno i utworzył nowy klub WKS Śmigły Wilno. Tego samego roku uroczyście otwarto stadion 1 pp Legionów przy ul. Werkowskiej w Wilnie.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień imię i nazwisko Dowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalnedowódca pułkupłk dypl. Kazimierz Franciszek BurczakI zastępca dowódcy pułkuppłk dypl. Bogdan Alfons Szeligowskiadiutantpor. Bogusław Cereniewiczstarszy lekarzmjr dr Czesław Raczkowskimłodszy lekarzppor. Lek. Edward Michał NowakII zastępca dowódcy pułkuppłk Adam Obtułowiczoficer mobilizacyjnykpt. adm. (piech.) Józef Roman Lipczyńskizastępca oficera mobilizacyjnegokpt. Ludwik Gluzaoficer administracyjno-materiałowykpt. Stanisław Józef Gabriel Doborskioficer gospodarczypor. int. Antoni Kossackioficer żywnościowychor. Władysław Sokołowskioficer taborowypor. tab. Feliks Paweł Szymańskikapelmistrzppor. adm. (kapelm.) Aleksander Rutkadowódca plutonu łącznościpor. Józef Zapolskidowódca plutonu pionierówpor. Stanisław Puzynadowódca plutonu artylerii piechotykpt. art. Henryk Aleksander Trojańczykdowódca plutonu ppanc.por. Konstanty Wiśniewskidowódca oddziału zwiadupor. Mieczysław Zaborowski I bataliondowódca batalionumjr Włodzimierz Julian Grabowskidowódca 1 kompaniikpt. Tomasz Polakdowódca plutonupor. Konrad Kazimierz Bukowskidowódca plutonuppor. Władysław Piotrowskidowódca 2 kompaniikpt. Wacław II Kobylińskidowódca plutonuppor. Wacław Kuczukdowódca 3 kompaniipor. Józef Hieronim Korejwodowódca plutonuppor. Leon Hrynkiewicz-Sudnikdowódca 1 kompanii kmkpt. Klemens Kowalczyńskidowódca plutonupor. Zygmunt Lewandowskidowódca plutonuppor. Zdzisław Jakub MacII bataliondowódca batalionumjr Ludwik Marian Lubicz-Niezabitowskidowódca 4 kompaniikpt. kontr. Aleksander Chorolskidowódca plutonupor. Bolesław Skinderdowódca plutonuppor. Bolesław Jackiewiczdowódca 5 kompaniipor. Hieronim Mażulisdowódca plutonuppor. Michał Dobrzyńskidowódca 6 kompaniikpt. Jan Patyradowódca plutonupor. Jaromir Kazimierz Szokalskidowódca 2 kompanii kmpor. Henryk Łozińskidowódca plutonupor. Edgar Ryszard SiliniczIII bataliondowódca batalionumjr Józef Roczniakdowódca 7 kompaniipor. Marian Palińskidowódca plutonuppor. Kazimierz Stefan Batogdowódca 8 kompaniikpt. Stefan Gutkowskidowódca plutonuppor. Władysław Kazimierz Skoczeńdowódca plutonuppor. Eugeniusz Raczkodowódca 9 kompaniikpt. Mikołaj Jabłońskidowódca plutonupor. Kazimierz Antoni Karoldowódca plutonuppor. Jan Rajmund Rudnickidowódca 3 kompanii kmkpt. Zygmunt Edward Urbanowiczdowódca plutonupor. Zygmunt Krzymowskidowódca plutonuppor. Gracjan Pohosskina kursiepor. Bolesław Pilecki 1 obwód przysposobienia wojskowego „Wilno”kmdt obwodowy PWkpt. piech. Zenon Wincenty Jaroszkmdt miejski PW Wilno Ikpt. piech. Jan Daniuszewicz

1 pp Leg. w kampanii wrześniowej Mobilizacja 22 sierpnia do 1 pułku piechoty Legionów przybyli na ćwiczenia oficerowie rezerwy, ćwiczenia odwołano, ale pułk liczący 1811 żołnierzy wymaszerował do obozu ćwiczeń w Kojranach. Tam pułk zastał rozkaz o mobilizacji alarmowej, która miała rozpocząć się 24 sierpnia o godz. 8.00, co wymusiło powrót pułku do garnizonu. Z tego powodu rozpoczęcie mobilizacji opóźniło o 2 godziny. Pomimo wysłania autobusów wileńskich, po część oficerów i podoficerów pułku, celem rozpoczęcia czynności mobilizacyjnych.

Podczas mobilizacji alarmowej w Wilnie w grupie żółtej:

zmobilizowano w organizacji wojennej w etatach wojennych cały 1 pułk piechoty Legionów w czasie od A+18, do A+36.