Status miasta w Polsce współcześnie. W artykule ujęto podstawy prawne, zasady, wymogi oraz okoliczności związane z procesem otrzymywania bądź odzyskiwania statusu miasta (praw miejskich) przez miejscowości w Polsce po 1990 roku.
Zasady nadawania statusu miasta mały|Mapa nadań statusu miasta w Polsce po 1990 roku
Od 27 maja 1990 roku całe gminyUstawa o samorządzie terytorialnym – art. 4 ust. 3, a od 12 stycznia 1993Nowelizacja art. 4 ust. 3 gminy lub miejscowości, będące wsiami mają możliwość otrzymania statusu miasta na mocy rozporządzenia Rady Ministrów. Tryb postępowania przy składaniu wniosków oraz wymagane dokumenty określa rozporządzenie Rady Ministrów z 9 sierpnia 2001, które weszło w życie 6 września 2001Rozporządzenie RM. Dawniej taką możliwość miały także miasteczka, osady, gminy wiejskie o miejskich uprawnieniach finansowych, osiedla i gromady.
Aby uzyskać lub odzyskać status miasta, miejscowość powinna spełniać większość wymienionych poniżej warunków. Pozytywnemu rozpatrzeniu wniosku o nadanie praw miejskich sprzyja szereg argumentów i uwarunkowańSzlachta, J. (1984). Kryteria nadawania praw miejskich. Miasto, (11), 18—19.Szmytkie, R., Krzysztofik, R. (2011). Idea miejskości w Polsce. W: B. Namyślak (red.), Przekształcenia regionalnych struktur funkcjonalno-przestrzennych, t. 2: Zmiany funkcjonalno-przestrzenne miast i obszarów wiejskich (s. 25—39). Rozprawy Naukowe Instytutu Geografii i Rozwoju Regionalnego, t. 20. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski.Feja-Paszkiewicz, A. (2011). Konsultacje z mieszkańcami na tle procedury nadania gminie lub miejscowości statusu miasta. Samorząd Terytorialny, (10), 40-58.Dymitrow, M. (2012). The Hidden Face of Urbanity. Morphological Differentiation of Degraded and Restituted Towns in Poland in the Context of the Efficacy of the National Administrative System. Gothenburg: University of Gothenburg.Lisowska, A., & Szmytkie, R. (2014). Definicja miasta i kryteria miejskości w prawie polskim, [w:] Miasta, aglomeracje, metropolie w nurcie globalnych przemian, red. Katarzyna Kuć-Czajkowska, Monika Sidor, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 17-32.Dymitrow, M., & Krzysztofik, R. (2015). Degradacja i restytucja jako pryzmaty pojęcia miejskości w kontekście jego formalnoprawnej zmienności. W: Krzysztofik, R., & Dymitrow, M. (Eds.) (2015). Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy. Gothenburg: University of Gothenburg.Szmytkie, R. (2018). Kryteria morfologiczne w procedurze administracyjnej nadawania statusu miasta. Wiadomości Statystyczne. The Polish Statistician, 63(12), 40-56.Wytrążek, W. (2020). Administracyjnoprawny charakter nadania statusu miasta na wniosek gminy. Roczniki Nauk Prawnych, 30(2), 153-171.Jóźwik, J. (2024). Przesłanki miejskości i rola nadawania statusu miasta w rozwoju jednostek osadniczych we współczesnej Polsce.:
przestrzenno-urbanistyczne posiadanie odpowiedniej infrastruktury techniczno-komunalnej (cała miejscowość musi być zgazyfikowana, zwodociągowana i skanalizowana, posiadać m.in. sieć ciepłowniczą, oczyszczalnię ściekow oraz prowadzić selektywną zbiórkę odpadów); posiadanie uchwalonego planu zagospodarowania przestrzennego przewidującego rozbudowę przyszłego miasta; posiadanie miejskich cech funkcjonalno-przestrzennych (układ urbanistyczny z rynkiem, zwarta zabudowa typu miejskiego, asfaltowa nawierzchnia ulic, kanalizacja burzowa, chodniki, oświetlenie ulic itp.); posiadanie jednoznacznie wykształconego centrum; brak zabudowy typu zagrodowego w obszarze zwartej zabudowy; brak elementów funkcjonalno-przestrzennych niewłaściwych dla miast, takich jak niezwarta zabudowa, rozłogi wiejskie itp.; odpowiednie określenie granic nowego miasta, w tym ewentualny podział obrębów ewidencyjnych (odłączenie terenów o charakterze wiejskim), podział długich działek (np. dróg pozamiejskich) oraz niekiedy połączenie miejscowości (wymagające odrębnych konsultacji). historyczno-administracyjne posiadanie w przeszłości praw miejskich lub stanowienie ważnego ośrodka administracyjnego (zaleta, lecz nie warunek); posiadanie dostatecznej liczby instytucji pełniących ponadlokalne miastotwórcze funkcje (kryterium wyjątkowo płynne, zależące głównie od opinii wojewody); pełnienie funkcji siedziby gminy (choć dozwala się wyjątki, np. w gminie Nowe Skalmierzyce, a dawniej także w gminach Święta Katarzyna, Silnowo i Bodzanów); bycie jedynym miastem w gminie (warunek funkcjonujący w praktyce lecz będący niejednoznaczny z perspektywy prawa). Kryterium to wynika z przepisów rozporządzenia, w którym określono, że gminą miejsko-wiejską jest gmina na terenie której jedna z miejscowości posiada status miasta - §2 pkt 8, jednak prawo polskie zakłada, że jednostką pomocniczą gminy może być miasto. Nie ma w Polsce obecnie gminy z dwoma miastami, a wnioski potencjalnych „miast drugich” są odrzucane (Bnin, Sułów) lub nie dochodzą do skutku (Okuniew, Chełmsko Śląskie)Krzysztofik, R. & Dymitrow, M. (2015). Miasta zdegradowane i restytuowane: Istota problemu i zakres badań. W: Krzysztofik, R., & Dymitrow, M. (Eds.) (2015). Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy. Gothenburg: University of Gothenburg; zawieranie w nazwie miejscowości członu „osada” lub „osiedle”, kojarzonego z obszarami wiejskimi i uznawanego przez MSWiA jako niewłaściwy miastom. Miejscowości kandydujące dążą w tym kontekście do pozbycia się niepożądanego członu przez jego usunięcie (np. Czyżew-Osada, Żółkiewka-Osada), przez łączenie miejscowości (np. Milejowa-Osady z Milejowem) lub przez jego zamianę na człon intuitywnie właściwszy (np. Skarbimierza-Osiedla na Skarbimierz-Miasto); posiadanie herbu (zaleta, nie warunek). Niektóre miasta ustanawiają herb dopiero po otrzymaniu statusu miasta (np. Radłów, Solec nad Wisłą). funkcjonalno-demograficzne posiadanie odpowiedniej liczby ludności (vide sekcja poniżej). Jednak przyjmowany dawniej próg 2000 mieszkańców nie jest w praktyce przestrzegany od przynajmniej 2010 roku, a w ostatnich latach nie ma on już żadnego znaczenia, np. w przypadku liczącej zaledwie 500 mieszkańców Wiślicy (2018 r.) lub liczącego 330 mieszkańców Opatowca (2019 r.); zatrudnienie 2/3 ludności poza rolnictwem (kryterium które naturalnie osiągą coraz wiecej miejscowości ze względu na postępujące przemiany społeczno-gospodarcze); społeczno-polityczne poparcie lokalne we wstępnych konsultacjach społecznych. Warto tu zaznaczyć, że frekwencja w konsultacjach nie odgrywa roli, np. frekwencja w Radoszycach wynosiła zaledwie 1,86% ludności, w Klimontowie 2,00%, w Bodzanowie 2,62%, w Dobrem 3,03%, w Książu Wielkim 3,48%, w Pruchniku 4,06%, a w Siennie 4,59%. Część włodarzy nie jest tego świadoma, przez co rezygnuje z procedowania wyników ze względu na rzekomo niską frekwencję, mimo że mieści się ona w przedziałach odpowiadających typowym wynikom w tego rodzaju konsultacjach; pozytywna opinia wojewody.
Mimo biurokracji, która towarzyszy procesowi nadawania miejscowościom statusu miasta w Polsce, dyskurs ewaluacji rządowych jest zmienny, a kryteria są coraz rzadziej stricte przestrzegane:
Trend ten był szczególnie widoczny od wygranych w 2015 r. wyborów parlamentarnych przez PiS, którego pryncypia i założenia polityki historycznej zabiegają o przywrócenie tzw. sprawiedliwości dziejowej, w tym restytuowanie małych (nawet bardzo małych) miast zdegradowanych na skutek reformy carskiej z 1869–1870 (np. w przypadku liczącej zaledwie 500 mieszkańców Wiślicy, czy liczącego nieco powyżej 300 mieszkańców Opatowca).
Nadawanie miejscowościom statusu miasta jest postrzegane nie tylko jako element prestiżu lub sprawiedliwości historycznej, lecz także jako katalizator wyrównania przestrzennie niespójnego rozwoju społeczno-ekonomicznego i przez to poprawienie obsługi obszarów wiejskich. Niektóre województwa predestynują dlatego formalnie wiejskie choć wysoce zurbanizowane osiedla do roli przyszłych miast.Jak np. w przypadku woj. lubelskiego, gdzie w 2000 wytypowano 20 miejscowości do uzyskania statusu miasta do 2030 roku, w tym 15 miast zdegradowanych (Adamów, Bełżec, Garbów, Janów Podlaski, Kurów, Łaszczów, Markuszów, Modliborzyce, Piszczac, Sławatycze, Urszulin, Urzędów, Wisznice, Wojsławice i Żółkiewka) i 5 wsi nieposiadających nigdy praw miejskich (Białopole, Dołhobyczów, Dorohusk, Krzywda i Werbkowice). Jak dotąd (2026) jedynie Janów Podlaski, Kurów, Łaszczów, Modliborzyce, Piszczac i Urzędów z tej grupy zostały umiastowione; umiastowiono natomiast też 11 innych miejscowości (Czemierniki, Goraj, Izbicę, Józefów nad Wisłą, Kamionkę, Końskowolę, Lubyczę Królewską, Rejowiec, Siedliszcze, Turobin i Wąwolnicę)..
Miejscowości wiejskie a kryteria miejskości Liczba ludności Dostateczna liczba ludności jest szeroko uznawana w literaturze przedmiotu za jeden z najważniejszych wyznaczników miejskości jednostek osadniczych. Geograf Robert Szmytkie wskazał wśród miast zdegradowanych w Polsce te, którym ze względu na odpowiednio wysoką względną liczbę ludności (indeks powyżej 0,80 lub tuż poniżej w przypadku osad o innych wykształconych cechach miejskich) powinny zostać przywrócone prawa miejskie. Przez względną liczbę ludności autor rozumie liczbę mieszkańców danej jednostki osadniczej w stosunku do progowej liczby ludności przyjętej dla regionu, w którym jest ona położona, w tym przypadku powiatu. Progowa liczba ludności jest z kolei zależna od współczynnika średniej wielkości wsi w powiecie. Podstawą jego obliczeń jest średnia progowa, którą w geografii osadnictwa (a do niedawna także w procedurze administracyjnej) szacuje się na 2000 mieszkańców. Autor zmodyfikował jednak tę wartość poprzez uwzględnienie lokalnych różnic w sieci osadniczej między regionami Polski, co pozwoliło na uzyskanie bardziej realistycznej listy potencjalnych miast. W ten sposób względny warunek ludnościowy właściwy dla miast spełniało w 2015 roku 110 miejscowości, z których 32 odtąd odzyskało prawa miejskie. Uwzględniono je w tabeli poniżejSzmytkie, R. (2015). Miasta zdegradowane w Polsce jako potencjalne nowe miasta. W: Krzysztofik, R., & Dymitrow, M. (Eds.) (2015). Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy. Gothenburg: University of Gothenburg, 299-318.. WojewództwoLiczba miejscowościBez miejscowości, które od wydania publikacji (2015) odzyskały prawa miejskie.Miasta zdegradowane w Polsce spełniające kryterium ludnościowe aby odzyskać status miasta wg obliczeń R. Szmytkie (2015)