mały|Widok na centrum Katowic w 2007 roku na wysokości alei W. Korfantego; pośrodku rondo gen. J. Ziętka Architektura Katowic stanowi mieszankę różnorodnych stylów i epok odzwierciedlających historię miasta oraz jego ewolucję od ośrodka przemysłowego do współczesnego centrum biznesowo-kulturalnego. Charakteryzuje się ona wyraźnie wyodrębnioną częścią śródmiejską kształtującą się od lat 40. XIX wieku z zaplanowaną siatką ulic i placów, która wypełniona jest zabudową różnego typu, w tym kamienicami mieszczańskimi i obiektami użyteczności publicznej z okolic przełomu XIX i XX wieku reprezentującymi m.in. style historyzmu, eklektyzmu i secesji przez zabudowę modernistyczną i funkcjonalistyczną lat międzywojennych po obiekty powojenne i współczesne. Centrum miasta otaczają dzielnice o różnym rodowodzie i są to zarówno części będące pierwotnie osobnymi wsiami i gminami (m.in. Bogucice, Dąb, Piotrowice, Szopienice czy Załęże), osiedla patronackie (Giszowiec i Nikiszowiec), powojenne osiedla mieszkaniowe (m.in. Tysiąclecia, W. Roździeńskiego, I.J. Paderewskiego czy Odrodzenia), jak i współczesne układy urbanistyczne (m.in. Bażantowo, Dębowe Tarasy czy osiedle Książęce).

Ogólna charakterystyka mały|lewo|Architektoniczna mapa centralnej części Katowic z 2007 roku, przedstawiająca najważniejsze wówczas obiekty i gmachy

Struktura architektoniczno-urbanistyczna Katowic nosi wyraźne ślady genezy miasta i jego pierwotnych czynników miastotwórczych, jakim był m.in. surowcowy profil gospodarki. Miasto składa się z wyraźnie wyodrębnionej części śródmiejskiej o czytelnym i planowym układzie kompozycyjnym oraz szeregu dzielnic o zróżnicowanej genezie, funkcjach i strukturze. Układ ten ukształtował się w stosunkowo krótkim okresie, czyli od czasu poprowadzenia w latach 40. XIX wieku pierwszej linii kolejowej do miasta. Części miasta, które od 1924 roku tworzyły Wielkie Katowice (Bogucice, Brynów, Dąb, Ligota, Załęże i Zawodzie) są najsilniej połączone ze Śródmieściem, a dzielnice południowe (Murcki, Kostuchna, Podlesie i Zarzecze) najsłabiej. Dość wyraźna jest także odrębność wschodniej części Katowic, włączonej do miasta pod koniec 1959 roku.

Osią założenia urbanistycznego Katowic są ulice 3 Maja i Warszawska, u zbiegu których znajduje się Rynek. Jest ona zaakcentowana dwoma placami: Wolności i ks. E. Szramka. W pobliżu położone są dwa kolejne obszary położone prostopadle do tej osi: plac K. Miarki oraz rondo gen. J. Ziętka wraz z otaczającymi go przestrzeniami publicznymi eksponującymi obiekty będące wizytówkami Katowic – Spodkiem i pomnikiem Powstańców Śląskich. mały|Widok na śródmiejską część Katowic z wieżowca Altus (2024)

Znaczenie kompozycyjne mają też ulice A. Mickiewicza i Mariacka z zamykającym ją kościołem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Poza Śródmieściem, strukturę tkanki miejskiej uczytelniają m.in. plac Grunwaldzki czy plac Rady Europy.

Według stanu z grudnia 2007 roku w strukturze terenów zurbanizowanych największy udział mają tereny zabudowy mieszkaniowej, w tym jednorodzinnej (11,9% obszarów zurbanizowanych) i wielorodzinnej (10,5%), a także tereny komunikacji (22%). Tereny produkcyjno-usługowe stanowią 14,4% terenów zurbanizowanych, a tereny usług 10,6%. Tereny zabudowy mieszkaniowej jednorodzinnej koncentrują się w dzielnicach zachodnich i południowych – głównie w Piotrowicach-Ochojcu, Ligocie-Panewnikach, Kostuchnie, Podlesiu i Zarzeczu. Zabudowa wielorodzinna dominuje w dzielnicach śródmiejskich oraz północnych, natomiast tereny usług głównie w Śródmieściu oraz w Ligocie-Panewnikach, Piotrowicach-Ochojcu i Osiedlu Paderewskiego-Muchowcu.

W Katowicach w 2007 roku udział powierzchni zabudowanej w powierzchni terenu wynosił średnio 23%, a wskaźnik intensywności zabudowy wynosił 0,5. Najwyższe wartości miały te wskaźniki w Śródmieściu (odpowiednio 50% i 1,79), natomiast w pozostałych dzielnicach odsetek powierzchni zabudowy wahał się od 32% w Zawodziu i Załężu po 14–15% w Zarzeczu i Podlesiu.

Architektura lat przedwojennych (do 1922) Śródmieście Katowic mały|lewo|Ulica Starowiejska na zdjęciu z 1872 roku; w tle kościół Mariacki

Jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku Katowice były niewielką osadą, a jej zabudowę tworzyły wiejskie zagrody. Nad stawem hutniczym zlokalizowana była Kuźnica Bogucka, a naprzeciwko niej znajdowały się obiekty wchodzące w skład folwarku dworskiego. Właściwa wieś Katowice składała się z zabudowy zagrodowej i zlokalizowana była wzdłuż ulicy Starowiejskiej, której relikty uwieczniono na zdjęciach z około 1870 roku. Na litografii Ernesta Wilhelma Knippla z 1848 roku uwieczniono pierwotną zabudowę Rynku, a także istniejącą nieopodal zabudowę hut „Franz” i „Fanny”.

mały|Katowice w latach 30. XIX wieku na litografii Ernesta Knippla

Proces przekształcenia Katowic w miasto rozpoczął się w połowie XIX wieku, po oddaniu do użytku odcinka linii kolejowej Kolei Górnośląskiej wraz ze stacją 3 października 1846 roku. Dogodna lokalizacja sprzyjała rozwojowi usług, a także powstawaniu szeregu instytucji państwowej administracji terytorialnej i gospodarczej. Zaczęto budować murowane domy, a pierwszym monumentalnym obiektem architektonicznym Katowic był hotel Welta wzniesiony w 1848 roku. Był on najbardziej okazałą budowlą do 1855 roku, kiedy to prawdopodobnie pomiędzy latami 1855–1858 wzniesiono hotel De Prusse. W 1859 roku przy ulicy Dworcowej oddano do użytku nowy dworzec kolejowy.

Pierwszy plan regulacyjny Katowic został opracowany przez Heinricha Moritza Augusta Nottebohma w 1856 roku na zlecenie Friedricha Wilhelma Grundmanna. Zakładał on wytyczenie dwóch placów – Wilhelmsplatz (późniejszy plac Wolności) i Friedrichsplatz (późniejszy Rynek), które miały przejąć sieci zewnętrznych ulic łączących peryferyjne części zabudowy. Place te miały być połączone ze sobą centralną drogą, zwaną od 1868 roku Grundmannstrasse (późniejsza ulica 3 Maja). Jej przedłużeniem w kierunku wschodnim była trasa prowadząca do Mysłowic – późniejsza ulica Warszawska. Z Rynku rozchodziły się szlaki komunikacyjne w kierunku Wełnowca, Dębu i Brynowa, a z placu Wolności wzdłuż ulicy Gliwickiej w kierunku Załęża. Istotną rolę na lokalizację Rynku miało skupienie w tym rejonie zabudowy o funkcjach usługowych: karczmy, browaru, kuźni oraz hoteli.

mały|lewo|Willa dr. Richarda Holtzego na zdjęciu sprzed 1891 roku

Nadanie praw miejskich Katowicom 11 września 1865 roku spowodował rozkwit budownictwa w mieście, a najstarsze budynki na terenie współczesnego Śródmieścia Katowic sięgają lat 60. i 70. XIX wieku. Pierwsze wznoszone obiekty w ówczesnych Katowicach były przeważnie jedno- i dwupiętrowe. Przebudowywano i podwyższano je dopiero na przełomie XIX i XX wieku. Architektonicznie budowano najpierw obiekty w stylu historyzmu nawiązującego go architektury gotyku, renesansu, baroku, rokoka i klasycyzmu, a jedność stylistyczna wczesnej zabudowy Katowic wynikała z faktu, iż autorami i budowniczymi tych domów byli zazwyczaj dwaj miejscowi architekci: Julius Haase i Ignatz Grünfeld.

mały|Kościół Zmartwychwstania Pańskiego w 1872 roku

Początkowo wzdłuż ulic Warszawskiej, Francuskiej i Dworcowej powstawały liczne wille, które budowali dla siebie zamożni mieszczanie, m.in. Richard Holtze, Julius Haase czy Ignatz Grünfeld. Obiekty tego typu zachowały się przy ulicy Warszawskiej, gdzie znajdują się wille m.in.: Ignatza Grünfelda, Edwarda Nacksa, rodziny Kramstów czy Juliusa Haase. Wiele z willi w kolejnych latach przebudowano na kamienice czynszowe bądź zburzono. Również przy ulicy Warszawskiej powstały pierwsze ważniejsze budynki publiczne, jak m.in.: wzniesiony w latach 1856–1858 ewangelicki kościół Zmartwychwstania Pańskiego, w latach 1862–1870 rzymskokatolicki kościół Mariacki, w 1876 roku gmach starostwa powiatowego, w latach 80. XIX wieku gmach Banku Spółek Zarobkowych czy kilka kamienic w stylu neobarokowym (w tym pod nr. 35).

W 1875 roku kontroler katastralny Napilly opracował kolejny plan zagospodarowania przestrzennego Katowic, który stanowił niejako kontynuację planu z 1856 roku, lecz jego główną funkcją było zagospodarowania wolnych jeszcze terenów pod zabudowę miejską. Na planie tym naniesiono szachownicowy układ ulic w granicach ówczesnego miasta. Wcześniej, bo na przełomie lat 60. i 70. XIX wieku zaczęto wytyczać ulice po wschodniej stronie Katowic, w tym ulicę Mariacką. Na początku lat 70. XIX wieku uregulowano ulicę św. Jana, budując u jej wylotu wiadukt kolejowy. W latach 70. XIX wieku zaczęto rozbudowę miasta po południowej stronie torów kolejowych, wokół ulic Andrzeja i Mikołowskiej. Pod koniec 1870 roku w Katowicach istniało 48 budynków trójkondygnacyjnych, 68 dwukondygnacyjnych i 151 jednopiętrowych domów.

mały|lewo|Fragment placu Wolności na pocztówce wydanej w 1917 roku

W ostatnim ćwierćwieczu XIX wieku po latach kryzysu gospodarczego lat 1874–1880 w Katowicach rozwijał się silny ruch budowlany w rejonie placu Wolności, ulicy Mariackiej i południowej części Katowic. Powstało wówczas kilkadziesiąt kamienic w stylu eklektyzmu i wiele z nich posiada cechy stylów historycznych. W latach 70. XIX wieku rozpoczęto zabudowę placu Wolności, a jednym z najbardziej okazałych obiektów stała się siedziba firmy braci Abrahama i Józefa Goldsteinów. Wznoszone w ostatnim ćwierćwieczu XIX wieku kamienice mieszczańskie w oparto na wzorcach XVIII-wiecznych, były to domy jedno- lub dwukondygnacyjne, dwutraktowe, z sienią przejazdową w osi. Na parterze zazwyczaj mieścił się sklep bądź warsztat, dom był otoczony ogrodem, a na jego tyłach znajdowała się oficyna i inne zabudowania gospodarcze.

Na przełomie XIX i XX wieku w architekturze Katowic pojawiły się style secesji i modernizmu, a na wielu budynkach łączono także elementy kilku stylów, tworząc zabudowę eklektyczną. Secesja natomiast była łączona z renesansem, klasycyzmem czy innymi stylami historyczno-eklektycznymi. Klasycznymi przykładami architektury secesji w Katowicach są kamienice przy ulicy A. Mickiewicza 14 czy F. Chopina 11.

Około 1914 roku Katowice były już miastem o rozwiniętej tkance urbanistycznej, w której znajdowały się publiczne place, urzędy, szkoły, hotele, szpitale, świątynie, obiekty kultury, siedziby firm, kamienice, wille czy domy robotnicze. Historyczne centrum Katowic ukształtowało się w zabudowie, która wypełniła przestrzeń pomiędzy terenami kolejowymi na południu a terenami przemysłowymi na północ od Rawy.

mały|Gmach III LO położony przy ulicy. A. Mickiewicza 11 (2011) mały|Budynek Teatru Śląskiego im. S. Wyspiańskiego (Rynek 2 i 10) mały|Gmach Akademii Muzycznej przy ulicy Wojewódzkiej 33 (2018) mały|Hotel Monopol (ul. Dworcowa 5) mały|Kościół Mariacki od strony ulicy Mariackiej (2012) mały|Pałac Goldsteinów przy placu Wolności 12a (2023)

Do zabytków przedwojennej architektury ówczesnych Katowic zaliczają się m.in.: Budynek Filharmonii Śląskiej (ul. Sokolska 2) – wzniesiony w latach 1873–1874 w stylu historyzmu i klasycyzmu; zmodernizowany w latach 2010–2014; jest to najstarsza sala koncertowa w Katowicach, Budynek III Liceum Ogólnokształcącego (ul. A. Mickiewicza 11) – siedziba III Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Mickiewicza w Katowicach, wzniesiona w latach 1898–1900 w stylu neogotyku z elementami neorenesansu niemieckiego, jest to obiekt trójkondygnacyjny, wzniesiony z czerwonej cegły, nad bryłą którego góruje wieża z hełmem; charakterystycznym elementami gmachu są m.in. trójdzielny portal oraz okrągła rozeta wpuszczająca światło do auli na drugim piętrze,