thumb|Krajobraz rejonu plesieckiego thumb|Monastyr Sołowiecki na Wyspie Sołowieckiej thumb|Dwina thumb|Burunduk – jeden z przedstawicieli lokalnej fauny thumb|upright=1.3|Diagram pokazujący wielkość opadów i temperatury w regionie na przykładzie jego stolicy – Archangielska thumb|Niedźwiedź polarny w osadzie Warandej w Nienieckim OA Obwód archangielski (ros. Архангельская область) – jednostka administracyjna Federacji Rosyjskiej.
Geografia Położenie i powierzchnia Obwód leży w północno-zachodniej części Rosji, w północnej części Niziny Wschodnioeuropejskiej. Obwód ma dostęp do licznych akwenów: Morza Białego, Morza Barentsa, Morza Peczorskiego i Morza Karskiego.
Na terenie obwodu znajduje się przylądek Fligely, uważany za najbardziej na północ wysunięty punkt Eurazji (81°51′N, 59°14′E) i mys Żełanija, będący położoną najdalej na wschód częścią Europy.
Region (włączając Nieniecki Okręg Autonomiczny) ma powierzchnię 587 400 km² i graniczy z obwodem kirowskim, obwodem wołogodzkim, Republiką Karelii i republiką Komi.
Północna część obwodu leży na obszarze wiecznej zmarzliny.
W skład obwodu wchodzą także arktyczne archipelagi Ziemia Franciszka Józefa oraz Nowa Ziemia.
Przynależność administracyjna Pod względem administracyjnym obwód wchodzi w skład utworzonego w 2000 Północno-Zachodniego Okręgu Federalnego.
Strefa czasowa Obwód należy do moskiewskiej strefy czasowej (MSK). UTC +4:00 przez cały rok. Wcześniej, przed 27 marca 2011 roku, obowiązywał czas standardowy (zimowy) strefy UTC+3:00, a czas letni – UTC+4:00.
Hydrologia Przez teren obwodu płynie ok. 70 tys. większych i mniejszych cieków wodnych, o łącznej długości ok. 275 tys. km. Największymi rzekami są: Dwina (wraz z Suchoną i Jugiem), Onega, Peczora, Miezień, Wyczegda, Pinega i Waszka. Spośród nich największe znaczenie dla żeglugi posiada Dwina.
Duża część wód zmagazynowana jest w postaci bagien.
Roślinność Obszar regionu leży w strefie lasów iglastych północnych oraz strefie tundry, jedynie powierzchnię wysp arktycznych Nowej Ziemi i Ziemi Franciszka Józefa stanowią obszary pustyń lodowych.
Lasy zajmują ponad 50% powierzchni obwodu. W strefie tajgi najszerzej rozprzestrzenionym gatunkiem jest świerk, drugie miejsce zajmuje sosna. Jodła i modrzew spotykane są tylko na wschodzie regionu. Tundrę porastają typowe dla tej formacji roślinnej gatunki: głównie rozmaite mchy, porosty, krzewinki oraz nieliczne rośliny kwiatowe, a także pojedyncze karłowate formy brzóz i wierzb.
Fauna Świat zwierzęcy obwodu jest dość ubogi. Ze ssaków w strefie tundry i na wybrzeżach żyją m.in. niedźwiedź polarny, mors, kilka gatunków fok (np. foka wąsata), a strefie lasów: łoś, jeleń, niedźwiedź brunatny, ryś, rosomak, wilk szary, lis, wiewiórka, norka, bóbr, piżmak, burunduk i zając.
Z ptaków spotkać tutaj można cietrzewie, głuszce, jarząbki, dzięcioły, gile, sikory, a także zapisane w Czerwonej Księdze zagrożone gatunki jak: orzeł-bielik, rybołów, orzeł przedni, żuraw szary i inne.
Klimat Na terenie obwodu archangielskiego panuje klimat umiarkowany chłodny, na większości obszaru – typu kontynentalnego, na północnym zachodzie, gdzie istnieje pewien łagodzący wpływ Golfsztromu – typu morskiego. W północno-wschodniej części regionu panuje klimat subpolarny. Na obszarze regionu lato trwa krótko i jest chłodne, zaś zima jest długa (na krańcach północno-wschodnich nawet 250 dni) i mroźna, z silnymi wiatrami. Średnia temperatura powietrza w styczniu to ok. –26 °C (cieplej na północnym zachodzie, chłodniej na północnym wschodzie), zaś lipca – +15 °C (cieplej na południu, chłodniej na północy i wybrzeżach). Zimą temperatura potrafi spadać poniżej –50 °C; najniższa temperatura zanotowana w samym Archangielsku, gdzie nie jest najchłodniej, to –45,2 °C. Niekiedy latem bywa nawet powyżej +30 °C (w Archangielsku najwyższa zanotowana temperatura to +34,4 °C).
Opady występują przez cały rok, jednak największe ich nasilenie ma miejsce w sierpniu. Deszczowymi miesiącami są też lipiec, wrzesień i październik. W sumie w regionie spada 500–600 mm opadów.
Cechą charakterystyczną lokalnego klimatu są częste zmiany pogodowe, spowodowane zmianami kierunków, z jakich napływają masy powietrza.
Demografia thumb|Muzeum w Małych Korelach, w pobliżu Archangielska thumb|Ośrodek kosmiczny w Plesiecku thumb|Korielski monastyr w Siewierodwińsku (zdjęcie z ok. 1900 r.) thumb|port lotniczy w Plesiecku thumb|Cerkiew w Kargopolu thumb|Kościół luterański pw. Św. Katarzyny (Kircha Archangielska) thumb|Klasztor prawosławny na Wyspach Sołowieckich thumb|Promenada wzdłuż Dwiny w Archangielsku thumb|Mapa konturowa obwodu z podziałem administracyjnym (mapa nie obejmuje wchodzących w skład obwodu archangielskiego Nienieckiego Okręgu Autonomicznego i Nowej Ziemi) thumb|Teatr w Archangielsku thumb|upright|Wysokościowiec w Archangielsku Obwód archangielski zamieszkuje 989 434 osób (2025https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx) Liczba mieszkańców obwodu od końca lat 80. systematycznie spada. W 2000 żyły tutaj 1 294 993 osoby, zaś w 1989 populację regionu stanowiło 1 516 321 osób. 1/4 ludności zamieszkuje w stolicy regionu – Archangielsku.
Średnia gęstość zaludnienia to ok. 2,2 os./km².
Statystyki demograficzne Stan na 2002, według wyników spisu powszechnego; dane dla obwodu archangielskiego wraz z Nienieckim Okręgiem Autonomicznym. Populacja ogółem: 1 336 539 Według miejsca zamieszkania: ludność miejska: 999 591 (74,8%) ludność wiejska: 336 948 (25,2%) Według płci: mężczyźni: 630 011 (47,1%) kobiety: 706 528 (52,9%) liczba kobiet przypadająca na 1000 mężczyzn: 1121 Według wieku przeciętny wiek (dla ogółu populacji): 36,5 lat przeciętny wiek w miastach: 35,4 lat przeciętny wiek na wsiach: 39,3 lat przeciętny wiek mężczyzny: 33,3 lat przeciętny wiek kobiety: 39,3 lat Liczba gospodarstw domowych ogółem: 509 035 (zamieszkanych przez 1 302 734 osoby) liczba gospodarstw domowych w miastach: 379 212 (zamieszkanych przez 975 832 osoby) liczba gospodarstw domowych na wsiach: 129 823 (zamieszkanych przez 326 902 osoby)
Narodowości Dane spisowe z 2002 dla populacji 1 294 993 osób, tj. obwodu archangielskiego, bez Nienieckiego Okręgu Autonomicznego. Wymieniono tylko grupy posiadające powyżej tysiąca przedstawicieli. Rosjanie – 1 232 996 osób (95,21%) w tym Pomorcy – 6289 osób (0,49%) Ukraińcy – 26 529 osób (2,05%) Białorusini – 9986 osób (0,77%) Tatarzy – 3072 osób (0,24%) Azerowie – 2965 osób (0,23%) Czuwasze – 1786 osób (0,14%) o nieustalonej narodowości lub bez poczucia przynależności narodowej – 1554 osób (0,12%) Niemcy – 1546 osób (0,12%) Mołdawianie – 1280 osób (0,1%) Komiacy – 1235 osób (0,1%) Ormianie – 1133 osób (0,09%)
Wyznania Zdecydowana większość ludności wyznaje prawosławie. Po okresie ateizacji w czasach ZSRR pozostała duża liczba niewierzących. Z nielicznych mniejszości wyznaniowych żyje tutaj niewielka mniejszość muzułmańska (kilka tysięcy osób), a także małe grupki protestantów różnych (zwykle nowych) wyznań oraz Świadkowie Jehowy.
Osadnictwo Na terenie obwodu znajduje się 14 miast, 21 osiedli typu miejskiego oraz ok. 4 tys. różnej wielkości wsi.
Miasta i osiedla typu miejskiego Miasta i największe osiedla typu miejskiego (stan na 1 stycznia 2005)
NazwaNazwarosyjskaLiczbamieszkańcówArchangielsk Архангельск 351 626Siewierodwińsk Северодвинск 197 363Kotłas Котлас 59 577Nowodwinsk Новодвинск 42 900Koriażma Коряжма 42 810Mirnyj Мирный 29 629Wielsk Вельск 26 297Onega Онега 22 879Niandoma Няндома 22 390Wyczegodskij Вычегодский 13 238Konosza Коноша 12 471Kargopol Каргополь 11 078Plesieck Плесецк 10 746 Oktiabr´skij Октябрьский 9893Sawinskij Савинский 7785Kułoj Кулой 6595Bierieznik Березник 6487Szenkursk Шенкурск 6017Siewieroonieżsk Североонежск 5480Urdoma Урдома 4630Miezień Мезень 3843Jercewo Ерцево 3794Szypicyno Шипицыно 3756Kiziema Кизема 3732Ujemskij Уемский 3557Obozierskij Обозерский 3482Kamienka Каменка 3246Priwodino Приводино 3183Małoszujka Малошуйка 3058Podiuga Подюга 3007
Podział administracyjny Obwód archangielski dzieli się na 19 rejonów. Największe miasta regionu nie wchodzą w skład tego podziału i stanowią wydzielone okręgi miejskie (w tym archipelag Nowej Ziemi).
W skład obwodu wchodzi Nieniecki Okręg Autonomiczny, posiadający specjalny status.
Okręgi miejskie Archangielsk Koriażma Kotłas Mirnyj Narjan-Mar (Nieniecki Okręg Autonomiczny) Nowa Ziemia Nowodwinsk Siewierodwińsk
Rejony Rejon chołmogorski (ros. Холмогорский район) Rejon kargopolski (ros. Каргопольский район) Rejon konoski (ros. Коношский район) Rejon kotłaski (ros. Котласский район) Rejon krasnoborski (ros. Красноборский район) Rejon leński (ros. Ленский район) Rejon leszukoński (ros. Лешуконский район) Rejon miezieński (ros. Мезенский район) Rejon niandomski (ros. Няндомский район) Rejon oneski (ros. Онежский район) Rejon pinieski (ros. Пинежский район) Rejon plesiecki (ros. Плесецкий район) Rejon primorski (ros. Приморский район) Rejon szenkurski (ros. Шенкурский район) Rejon ustiański (ros. Устьянский район) Rejon wielski (ros. Вельский район) Rejon wierchnietojemski (ros. Верхнетоемский район) Rejon wiliegodzki (ros. Вилегодский район) Rejon winogradowski (ros. Виноградовский район)
Władza i administracja thumb|upright|Herb guberni archangielskiej Obwód archangielski, podobnie jak inne części Federacji Rosyjskiej posiada szeroki zakres samorządności. Władzę prawodawczą w regionie sprawuje lokalny parlament, a administracją obwodu kieruje gubernator. Akty prawa mogą być stanowione przez te organy tylko w ramach kompetencji im przyznanych i nie mogą stać one w sprzeczności z prawem ogólnorosyjskim.
Najwyższym aktem prawa miejscowego jest Statut Obwodu Archangielskiego uchwalony w 2001.
Władzę prawodawczą w regionie sprawuje lokalny parlament – Archangielskie Obwodowe Zebranie Delegatów, złożony z 62 członków, spośród których połowa wybierana jest w wyborach bezpośrednich w jednomandatowych okręgach, zaś druga połowa wybierana jest z list partyjnych. Ostatnie wybory odbyły się 19 grudnia 2004, i w ich wyniku ustalił się następujący skład Zebrania Delegatów: 21 posłów (23,55% głosów) – partia Jedna Rosja 6 posłów (13,89% głosów) – Liberalno-Demokratyczna Partia Rosji 6 posłów (12,66%) – partia Rodina (Ojczyzna) 6 posłów (8,63%) – Komunistyczna Partia Federacji Rosyjskiej. 6 posłów (8,19%) – blok „Nasza Ojczyzna – Obwód Archangielski”, złożony z lokalnych oddziałów Sojuszu Sił Prawicowych i partii Jabłoko 3 posłów (7,97%) – Partia Sprawiedliwości Społecznej
4 posłów z okręgów jednomandatowych nie udało się wybrać.
Historia Historia ziemi archangielskiej Pierwotnymi mieszkańcami regionu archangielskiego były plemiona ugrofińskie. Pierwsza wzmianka o tych obszarach pochodzi ze staronordyckiego zbioru sag Heimskringla. Wynika z niej, iż w 918 na terenach tych wylądował król norweski Eryk Krwawy Topór, który gdzieś nad dolną Dwiną stoczył zwycięską bitwę. thumb|Katedra w Chołmogorach – jednej ze starszych osad w regionie (XIX wiek) thumb|Stary, drewniany budynek w centrum Archangielska thumb|Nabrzeże w pobliżu Kotłas we wczesnych latach 20. thumb|Archangielsk w 1896 r. thumb|Archangielsk w 1826 r. z widoczną katedrą pw. św. Trójcy thumb|Katedra św. Trójcy thumb|Katedra monasteru w Archangielsku, zbudowana w latach 1685–1689, zburzona w 1929 r. (na zdjęciu z 1909) Osadnicy ruscy pojawili się na terenie obwodu w XII wieku i byli nimi prawosławni mnisi z Nowogrodu, którzy u ujścia Dwiny, w pobliżu dzisiejszego Archangielska założyli monastyr pw. Michała Archanioła. Wkrótce oprócz zakonników pojawili się tutaj także świeccy stali mieszkańcy. Do dziś ich potomkowie uważają się za odrębną grupę etnograficzną w obrębie Rosjan, lub zgoła osobny naród; w czasie spisu powszechnego z 2002 jako Pomorcy (ros. Поморы) zadeklarowało się 6571 obywateli Federacji Rosyjskiej.