mały Konzentrationslager Gusen (Gusen I, od 1944 również Gusen II i Gusen III w Lungitz) – niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny znajdujący się w pobliżu miejscowości Gusen w północnej Austrii, utworzony na początku 1940 jako podobóz Mauthausen. Obóz był miejscem m.in. eksterminacji polskiej inteligencji w ramach tzw. Intelligenzaktion.

Historia W grudniu 1939 zapadła decyzja o utworzeniu filii obozu Mauthausen w oddalonym o 4,5 km Gusen, przy tamtejszych kamieniołomach. Prace rozpoczęto wiosną 1940 – grupa kilkuset więźniów z obozu Mauthausen codziennie pokonywała drogę między obozem a Gusen, by wybudować baraki dla więźniów. Podobóz został oficjalnie otwarty 25 maja 1940. Jedną z podstaw decyzji o jej utworzeniu było przeznaczenie jej dla izolacji i niszczenia polskiej inteligencji w ramach akcji Intelligenzaktion.

Pierwszym komendantem podobozu Gusen został Karl Chmielewski.

9 marca 1944 w pobliżu utworzono kolejny podobóz, który określono mianem „Gusen II”. W 1944 w miejscowości Lungitz powstał „Gusen III”.

mały|Więźniowie obozu Mauthausen-Gusen bezpośrednio po jego wyzwoleniu Obóz w Gusen został wyzwolony 5 maja 1945 przez amerykański patrol dowodzony przez sierżanta Alberta J. Kosieka.

Więźniowie i ofiary mały|upright=1.3|Wykres pokazujący procentowy podział ocalałych więźniów z obozów Gusen I, II i III uwzględniając obywatelstwo: 8471 Polaków, 8258 jeńców radzieckich, 1183 Niemców i Austriaków, 875 Włochów, 864 Jugosłowian, 831 Hiszpanów, 286 Czechów, 173 Węgrów, 163 Francuzów, 119 Greków oraz 169 osób innych narodowości

KL Mauthausen-Gusen należał do najcięższych obozów III Rzeszy. Warunki w obozie zaczęły się poprawiać od 1943, m.in. dzięki cofnięciu limitu rozmiaru i liczby paczek żywnościowych, co było skutkiem niepowodzeń Niemiec na frontach II wojny światowej. Wówczas obozy z miejsc masowej eksterminacji miały stać się źródłem cennej siły roboczej, niemniej warunki bytowania więźniów w gusenowskich obozach były trudne. Zauważyli to więźniowie przywożeni tu w II poł. 1944 z KL Auschwitz-Birkenau.

Począwszy od wiosny 1940 miał miejsce duży napływ więźniów z Polski, głównie ze środowisk inteligenckich (m.in. ks. kapelan Józef Mamica), ponieważ podobóz Gusen ujęto w planie niszczenia polskiej inteligencji w ramach akcji Intelligenzaktion. SS-mani nadzorujący budowę tego obozu w Gusen nazywali go „Vernichtungslager für die polnische Intelligenz” – obóz zagłady dla polskiej inteligencji. W 1940 wśród więźniów Gusen przeważali Polacy, którzy stanowili 97% ogółu więźniów. Do końca funkcjonowania tego obozu Polacy stanowili w nim większość. W Gusen umieszczono także wielu powstańców warszawskich. W obozie zginął m.in. zakatowany na śmierć za odmowę przyznania, że Adolf Hitler jest Bogiem, polski męczennik Edmund Kałas, a także pionier kinematografii, konstruktor i wynalazca Kazimierz Prószyński.

Śmiertelność wśród więźniów wzrastała, co spowodowało zainstalowanie krematoriów już w styczniu 1941. W lutym 1942 przeprowadzono pierwsze zagazowanie więźniów, były to próby na jeńcach radzieckich. W drugiej połowie 1941 miał miejsce napływ dużej liczby jeńców radzieckich. Wśród wielu narodowości były również duże grupy Węgrów i Holendrów. W Gusen oraz w Mauthausen naziści uwięzili również około 450 Świadków Jehowy. 13 kwietnia 2014 w Miejscu Pamięci Obozu Koncentracyjnego Gusen odsłonięto tablicę upamiętniającą tych więźniów. Więźniowie pracowali w morderczych warunkach w kamieniołomie lub w okolicznych fabrykach, głównie zakładach zbrojeniowych. Szczególnie trudne były roboty przy budowie fabryk podziemnych. Śmierć więźniów wynikała również z systemu terroru wewnątrzobozowego, złych warunków bytowych, chorób i epidemii, a także eksperymentów medycznych i pseudomedycznych. Regularnie dochodziło do masowych egzekucji, przez rozstrzelanie bądź zagazowanie, również w specjalnych ciężarówkach. Więźniowie tworzyli w ramach obozu ruch oporu.

Szczególnie ostatnie miesiące przed wyzwoleniem były dla więźniów wyjątkowo dotkliwe, co wiązało się z trudnościami Niemiec w kwestiach zaopatrzeniowych.

W obozie Mauthausen-Gusen znajdowała się także spora liczba hiszpańskich socjalistów, którzy po przegranej wojnie w Hiszpanii uciekli do Francji. W 1940 władze kolaboranckiego rządu Francji przekazały ich Niemcom. Stąd obóz w Gusen traktowany jest przez Hiszpanów tak jak obóz w Auschwitz przez Żydów.

Dzieje powojenne mały|Mauthausen: Jeden z baraków z kamieniami pozostawionymi przez odwiedzających to miejsce Żydów dla pamięci wymordowanych. mały|Mauthausen: pomnik polskich ofiar KL Mauthausen-Gusen (proj. Stanisław Sikora i Teodor Bursche) Jeszcze w 1945 Sowieci wykorzystywali budynki obozu jako baraki dla wojska. Jednocześnie prowadzili demontaż części konstrukcji obozowych, w szczególności elementów podziemnych fabryk Gusen, które sukcesywnie wysyłali do Związku Radzieckiego. Tunele zostały wysadzone.

W latach 1961–1965 na terenie KL Mauthausen, z inicjatywy byłych więźniów, powstało Muzeum KL Mauthausen-Gusen – Miejsce Pamięci Mauthausen.

W 2001 z inicjatywy władz austriackich i polskich powstał wspólny komitet upamiętnienia KL Gusen (którego członkami byli m.in. Heinz Fischer i Władysław Bartoszewski). W wyniku działań komitetu, w 2004 otwarto Centrum Informacyjne KZ Gusen.

Brama wejściowa do obozu zamieniona została w prywatną willęRozmowa z wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego – Magdaleną Gawin, Chrońmy obóz w Gusen – to miejsce eksterminacji polskiej inteligencji; [w:] „Super Express” [Łódź], 6-7 V 2017, s. 5.; . Obok Memoriału, tuż przy dawnym krematorium, na terenie dawnego obozu KL Gusen wybudowano osiedle mieszkaniowe.

Zobacz też Pierwszy proces załogi Mauthausen Drugi proces załogi Mauthausen Trzeci proces załogi Mauthausen Komitet Pamięci Gusen

Przypisy Człowiek człowiekowi... Niszczenie polskiej inteligencji w latach 1939–1945. KL Mauthausen/Gusen (wystawa). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2009.

Bibliografia

Rudolf A. Haunschmied, Jan-Ruth Mills, Siegi Witzany-Durda: St. Georgen-Gusen-Mauthausen – Concentration Camp Mauthausen Reconsidered, BoD, Norderstedt 2008, (publikacja dostępna również w Google-Book St. Georgen-Gusen-Mauthausen)

Praca zbiorowa: Człowiek człowiekowi... Niszczenie polskiej inteligencji w latach 1939–1945. KL Mauthausen/Gusen (wystawa). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2009.

Rozmowa z wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego Magdaleną Gawin, Chrońmy obóz w Gusen – to miejsce eksterminacji polskiej inteligencji; [w:] „Super Express” [Łódź], 6-7 V 2017, s. 5.

Mateusz Madejski: Willa na kacecie Wirtualna Polska, 24 stycznia 2020; https://magazyn.wp.pl/finanse/artykul/willa-na-kacecie

Linki zewnętrzne Miejsce Pamięci Mauthausen gusen.org Photographies prises en août 2007 (Blog enrichi quotidiennement; merci de respecter ce lien)

Wystawa cyfrowa o obozie Gusen na platformie Google Cultural Institute Film Gusen – Wojna o pamięć, Muzeum Historii Polski

Kategoria:Obiekty budowlane w Austrii Kategoria:Niemieckie obozy koncentracyjne w III Rzeszy