mały|Logo Library Genesis mały|Mural ze stylizowanym logiem SciHub na miasteczku studenckim w Meksyku (dosł. biblioteka w cieniu, podziemna biblioteka, biblioteka-cień) – internetowa baza danych umożliwiająca jej użytkownikom dostęp do treści publicznie nieudostępnianych, często wbrew zapisom prawa własności intelektualnej. Zasoby najczęściej obejmują treści obwarowane wcześniej przez , objęte prawem autorskim bądź niedostępne do publicznego odczytu z innych powodów. Biblioteki tego typu najczęściej zawierają cyfrowe wersje książek i innych typów tekstów pisanych; ponadto w niektórych przechowuje się i udostępnia inne rodzaje mediów cyfrowych, jak oprogramowanie, muzykę czy filmy.
Do najpopularniejszych należały bądź należą Anna’s Archive (klasyfikowane w mediach jako , stanowiące w rzeczywistości zbiór metadanych, wyszukiwarkę plików w innych bazach oraz interfejs), Library Genesis, Sci-Hub oraz Z-Library; wszystkie wymienione biblioteki zaprojektowano w celu umożliwienia darmowego dostępu do książek i publikacji akademickich.
Podstawy i motywacje Jedną z głównych idei przyświecających powstawaniu była chęć ułatwienia dostępu do treści naukowych, zwłaszcza profesjonalnych czasopism. Motywacja ta wynikała między innymi z gwałtownego wzrostu cen dostępu do publikacji akademickich w pierwszych dekadach XX w. Trend rosnących trudności w dostępie do narastającej literatury naukowej, w zachodnim środowisku akademickim określany terminem , był równocześnie jednym z czynników wzrostu popularności szerokiego ruchu otwartego dostępu (), postulującego darmowy (względnie tani) dostęp do wiedzy akademickiej dla każdego. Jedną z pierwszych prób instytucjonalizacji tych dążeń była tzw. Budapeszteńska Deklaracja Otwartego Dostępu z 2002.
Zwolennicy i działacze ruchu otwartego dostępu w owym okresie zaczęli w sposób zorganizowany zarówno wydawać czasopisma naukowe w otwartym dostępie, jak i tworzyć repozytoria umożliwiające dostęp, przy pomocy sieci, do objętych innymi licencjami treści naukowych. Proceder publikacji treści w kontrze do wytycznych prawa autorskiego był, między innymi w środowiskach akademickich, praktykowany wcześniej, lecz rosnąca popularność internetu pozwoliła scentralizować go i zorganizować. Rozwój technologiczny umożliwił gwałtowny wzrost szybkości i jakości cyfryzacji oraz zwiększył ogólne możliwości rozwoju bibliotek cyfrowych, w tym także .
Innym czynnikiem napędzającym rozwój było przyzwolenie i poparcie części środowiska naukowego, w tym badaczy akademickich, których zysk z reguły nie był związany ze stopniem sprzedaży artykułów i książek. Obecność publikacji danego naukowca na którejś z może przy tym wpływać na wzrost jego zauważalności w środowisku, zgodnie z wynikami badań przeprowadzonych ok. 2020, według których artykuły naukowe dostępne przez portal Sci-Hub były cytowane prawie dwukrotnie częściej niż inne.
Rozwój Pierwsze społeczne grupy wymiany tekstów działały m.in. za pomocą platformy Fidonet. Wczesne projekty mające na celu oddolną archiwizację i udostępnianie tekstów naukowych za pomocą internetu wprowadzono w życie m.in. na terenie Rosji w latach 90. Pierwszym lub jednym z pierwszych repozytoriów tego typu była strona lib.ru, założona w 1994 i administrowana przez . Proces cyfryzacji zasobów ułatwiła rozwijająca się wówczas technologia OCR. Zdaniem badaczy, duże zaangażowanie społeczności rosyjskojęzycznych w organizację wynikło między innymi z głęboko zakorzenionej w społeczeństwie postsowieckim tradycji i zdolności do organizowania kultury i kształcenia niezależnie od władzy państwowej, w atmosferze konspiracji.
Wraz z rozwojem oficjalnych technik publikacji cyfrowej i komercjalizacją tej dziedziny, oddolne inicjatywy tworzenia bibliotek cyfrowych coraz wyraźniej stawały w sprzeczności z lokalnymi przepisami prawa autorskiego poszczególnych krajów Prawdopodobnie największym z wczesnych był portal Gigapedia, którego domenę zmieniono później na Library.nu. W 2012 portal został zamknięty. Do momentu zamknięcia w repozytorium zgromadzono około miliona cyfrowych egzemplarzy książek (według innych opracowań około pół miliona). Poza rozmiarami, Gigapedię spośród innych podziemnych repozytoriów wyróżniały m.in. zaawansowany centralny katalog oraz system zamówień konkretnych pozycji przez czytelników. Została ona zamknięta na skutek niemieckiego nakazu sądowego po procesie wytoczonym przez koalicję siedemnastu wydawnictw naukowych (m.in. Wiley&Sons, Elsevier i Macmillan).
Z uwagi na zaostrzenie prosekucji nielegalnych repozytoriów, w procesie organizowania i utrzymywania coraz wyraźniej zaznaczały się motywacje polityczno-światopoglądowe, zwłaszcza w społecznościach , infoanarchistów, haktywistów, środowisk warezowych, zwolenników ruchu wolnej kultury i innych grup, którym z różnych powodów ideologicznych idea wydawała się słuszna. W 2007 w Rosji powstała biblioteka cyfrowa , następnie związany z nią portal , a w 2015 portal Maxima. Równocześnie państwo we współpracy z wydawcami zacieśniało legislację antypiracką, co skutkowało blokowaniem i zamykaniem kolejnych . Na terytorium Rosji zadanie przechwytywania treści łamiących prawo autorskie znalazło się w jurysdykcji Roskomnadzoru. Do innych znaczących lat 2000. należały m.in. portale textz.org, a*.org, AvaxHome czy monoskop. Wśród hiszpańskojęzycznych repozytoriów najbardziej znanym było Hansi Libros oraz założone przez studentów Uniwersytetu w Buenos Aires platformy BiblioFyl i ForoFyL.
Polska W Polsce po 1989 inicjatywa oddolnego udostępniania publikacji naukowych, choć z mniejszymi niż w niektórych krajach konotacjami polityczno-ideologicznymi, stanowiła niepisany element codzienności akademickiej, zwłaszcza wśród studentów. Starania o przemianę rynku wydawniczego w duchu stały się elementem oficjalnego dyskursu społecznego około 2010, kiedy uczestnicy inicjatywy pozarządowej Obywatele Nauki opublikowali dokument Pakt dla Nauki; otwarty dostęp do treści naukowych był jednym z postulatów tegoż manifestu. Jako niektóre z przyczyn piractwa medialnego w polskich społecznościach akademickich wymieniało się: upowszechnienie studiów, relatywnie wysoką cenę zagranicznych publikacji i trudny dostęp do nich, niskie nakłady rodzimych wydawnictw naukowych, zaporowe ceny dostępów do zachodnich baz danych. W porównaniu z innymi krajami polska nauka przełomu wieków XX i XXI wyróżnia się bardzo wysoko rozwiniętym systemem oficjalnych, legalnych repozytoriów cyfrowych, z Federacją Bibliotek Cyfrowych na czele. Jednak do 2020 w niewielkim stopniu potencjał ten wykorzystywany był do publikowania współczesnych polskojęzycznych prac naukowych, z reguły niedostępnych poza sieciami akademickimi. Nie powstała żadna przeznaczona dla społeczności polskojęzycznych; wg badań Filiciaka i Tarkowskiego, przeprowadzonych w 2013, rolę tę wśród polskich studentów spełniały ogólne serwisy hostingu plików, takie jak chomikuj.pl i Rapidshare. Według tych samych badań około 80% polskich studentów przynajmniej raz skorzystało ze źródeł, które ankietowani określali jako „nielegalne”. W październiku 2013 serwis chomikuj.pl był piętnastą najpopularniejszą stroną internetową w Polsce; procesy sądowe przeciwko niemu wytaczały między innymi Polska Izba Książki oraz Stowarzyszenie Filmowców Polskich.
Library Genesis, SciHub mały|Liczba publikacji (książek) udostępnianych przez Library Genesis w latach 2009–2022 mały|Aleksandra Ełbakian (2010) Około 2008, z inicjatywy środowisk rosyjskich akademików, a także aktywistów związanych z innymi grupami wymiany tekstów, jak np. [K]olkhoz, powstała Biblioteka Library Genesis (LG, LibGen). Repozytorium Library Genesis przejęło m.in. kolekcję tekstów zgromadzoną w ramach Gigapedii/Library.nu po jej zamknięciu. Około 2012, wraz z agregacją zbiorów Gigapedii oraz wzrostem obecności publikacji anglojęzycznych, LibGen, projekt dotychczas lokalny i rosyjskojęzyczny, nabrał charakteru globalnego. Utrzymanie i opracowywanie kolekcji powierzono grupie anonimowych aktywistów-wolontariuszy (nazywanych przez społeczność – bibliotekarze), porządkujących metadane, kategorie, dbających o jakość plików, usuwających duplikaty itp. Twórcy LibGen udostępnili za darmo zarówno zebrane materiały, jak i pełen katalog repozytorium oraz kod źródłowy platformy. Dostępność kodu Library Genesis umożliwiła stworzenie w krótkim czasie licznych kopii i rekurencji repozytorium, co zwiększyło jego decentralizację i odporność na ewentualne próby zablokowania dostępu do zgromadzonych zasobów.
W 2011 kazachska studentka i aktywistka, Aleksandra Ełbakian, założyła portal SciHub, działający od 2012 w oparciu o zasoby Library Genesis i umożliwiający łatwy dostęp do artykułów naukowych. Mechanizm SciHub umożliwiał dodatkowo pośredni dostęp do zasobów znajdujących się w bazach akademickich i automatycznie wzbogacał zbiory Library Genesis o ww. zasoby. Do 2016 w cyfrowych zbiorach SciHub/LibGen znalazło się około 50 milionów artykułów naukowych. Działania ze strony wydawnictw naukowych, których prawa były w ten sposób łamane, przede wszystkim firmy Elsevier, która wytoczyła Ełbakian proces sądowy, doprowadzały do kilkukrotnego blokowania, reaktywacji i zmiany domen zarówno SciHub, jak i Library Genesis.
Aaron Swartz mały|Aaron Swartz (2009) Do najważniejszych postaci związanych z inicjatywą zaliczał się Aaron Swartz, aktywista internetowy, autor (2008), dokumentu postulującego wolny i powszechny dostęp do zasobów wiedzy i kultury wbrew prawu. Swartz był oskarżonym w głośnym procesie o piractwo medialne, wytoczonym mu po akcji masowego ściągnięcia zasobów repozytorium JSTOR z ominięciem paywalla. Popełnił samobójstwo w 2013.
Z-Library i Anna’s Archive Jednym z był założony w oparciu o infrastrukturę i zasoby Library Genesis portal Z-Library. Strona została założona w 2009. Około 2022 witryna udostępniała ponad 6 milionów książek i około 80 milionów artykułów naukowych. W odróżnieniu od poprzednich repozytoriów, twórcy Z-Library wprowadzali elementy grywalizacji i motywacji użytkowników, zachęcając do współtworzenia zbiorów. System umożliwiał zakładanie konta, funkcje społecznościowe, zakładał hierarchię uprawnień itp. Twórcy Z-Library wykorzystywali algorytm umożliwiający rekomendację książek użytkownikom. Dodawanie nowych książek mogło być przeprowadzone metodą drag’n’drop. Dodający pliki oraz korygujący metadane użytkownicy otrzymywali nagrody punktowe, które mogli wykorzystać do zwiększenia dziennego limitu pobrań. Funkcjonował system rang, grupujący użytkowników w zależności od ich wkładu w projekt i wraz ze wzrostem rangi zwiększający dostępne dla nich funkcjonalności serwisu. Twórcy Z-Library wprowadzili system zamawiania pozycji, możliwość tworzenia własnych list książek oraz opracowali możliwość interakcji z zasobami poprzez bota na komunikatorze Telegram. W 2022, według administratorów strony, zbiór Z-Library zawierał około 12 milionów książek.
mały|witryna Z-Library po przejęciu jej przez FBI (2022) Jesienią 2022 witryna została zajęta przez FBI. Służby amerykańskie zablokowały ponad 100 związanych z nią domen. Jednocześnie dwóch obywateli Rosji mieszkających w Argentynie, Anton Napolski i Waleria Ermakowa, zostało na życzenie strony amerykańskiej zaaresztowanych w związku z podejrzeniami o prowadzenie strony. Aresztowanie możliwe było dzięki współpracy służb amerykańskich z firmami Google i Amazon. Według niektórych źródeł prasowych do zamknięcia serwisu mógł przyczynić się wzrost jego popularności na Tik-Toku. Przez kilka miesięcy dostęp do strony był niemożliwy z poziomu ; do zasobów można było uzyskać dostęp m.in. przy pomocy sieci Tor bądź technologii IPFS. W lutym 2023 funkcjonalność serwisu w clearnecie została częściowo przywrócona.