Pancerniki typu North Carolina

Pancerniki typu North Carolina – dwa amerykańskie szybkie pancerniki o wyporności standardowej 35 000 ton. Zaplanowane początkowo dla artylerii głównej kalibru 356 mm, zostały ostatecznie zbudowane z 9 działami 406 mm L/45. Obie jednostki, USS „North Carolina” (BB-55) i USS „Washington” (BB-56), zostały zwodowane w 1940 roku i przyjęte do służby w roku następnym.

Były pierwszymi amerykańskimi okrętami tej klasy niezaprojektowanymi przed I wojną światową, a zarazem pierwszymi zbudowanymi po wygaśnięciu określonej traktatem waszyngtońskim z 1922 roku pauzie w budowie okrętów tej klasy. Podlegały jednak traktatowemu ograniczeniu wyporności do 35 000 ton. Jako takie, uważane były za pierwsze nowoczesne okręty liniowe amerykańskiej marynarki podczas II wojny światowej.

W pierwszej połowie 1942 roku „Washington” uczestniczył w konwojach arktycznych do Murmańska, w drugiej zaś połowie tego roku, obydwa okręty wzięły udział w kampanii na Wyspach Salomona. W sierpniu 1942 roku „North Carolina” wniosła znaczący wkład w obronę lotniskowca USS „Enterprise” (CV-6) podczas bitwy koło wschodnich Wysp Salomona, w listopadzie zaś „Washington” rozstrzygnął bitwę pancerników pod Guadalcanalem zatapiając japoński pancernik „Kirishima”. „North Carolina” i „Washington” wzięły następnie udział w walkach o Wyspy Gilberta, o Wyspy Marshalla i na Marianach. Uczestniczyły także w bitwie na Morzu Filipińskim, w inwazji na Okinawę oraz w walkach o Iwo Jimę.

Po wojnie zostały wycofane ze służby, przy czym „North Carolina” do czasów współczesnych pełni rolę okrętu-muzeum.

Geneza Od 1929 roku marynarka amerykańska rozważała problemy budowy pancerników zgodnych z wymogami traktatu waszyngtońskiego z 1922 roku, stąd też sekretarz marynarki zaaprobował ramowe charakterystyki nowych okrętów, których wyporność standardowa wynosić miała, zgodnie z traktatem, 35 000 tonStanley Sandler: World War II, s. 163.. Założenia obejmowały okręty o szerokości 30,5 metra, 9 działach kalibru 406 mm, maksymalnej prędkości 22–23 węzłów, konwencjonalnym pięciogrodziowym burtowym systemie ochronnym, pionowym burtowym pasie pancernym o grubości 343 mm i pancerzu pokładowym o grubości 114 mmR. Dulin, W. Garzke: Battleships, s. 27–28.. W ciągu jednak następnych lat rozważano kolejne koncepcje, wśród których były między innymi dwie z 1934 roku, zakładające budowę możliwie największego okrętu z działami kalibru 508 mm, który byłby w stanie przepłynąć śluzy Kanału Panamskiego. Pierwsza z nich zakładała okręty o wyporności 60 000 ton o prędkości maksymalnej 25 węzłów, druga zaś, jednostki o wyporności 72 000 i prędkości 30 węzłów.

Tak duże okręty nie spotkały się jednak z akceptacją szefa operacji morskich, domagającego się koncepcji okrętów o charakterze defensywnym i możliwie małej wyporności. Podjęte jednak prace w programie serii defensywnej nie dały spełniających oczekiwania rezultatów, gdyż w ich wyniku powstały koncepcje okrętów o zbyt słabym opancerzeniu w stosunku do okrętów potencjalnego przeciwnika, bądź też takich które nie byłyby w stanie zagrozić jego jednostkom. Rezultaty prac nad jedną z koncepcji – okrętu o wyporności 40 000 ton – zademonstrowały między innymi konieczny wzrost masy w celu osiągnięcia adekwatnego uzbrojenia, opancerzenia i prędkości 30 węzłów. Poczynione przy tym kalkulacje spowodowały m.in. powstanie wątpliwości co do deklarowanej przez Niemcy wyporności 35 000 ton budowanych wówczas pancerników „Bismarck” i „Tirpitz”R. Dulin, W. Garzke: Battleships, s. 29..

Pancernik 1937 Wobec niepowodzenia tych programów, podjęto nowe studia nad koncepcją okrętu oznaczonego jako Battleship 1937 (Pancernik 1937), zakładającą okręt o wyporności 35 000 ton i narzuconej przez ograniczenia Kanału Panamskiego szerokości 33 metrów. Celem umożliwienia korzystania z tak wielu jak to możliwe kotwicowisk i doków, zanurzenie przy pełnym załadowaniu ustalono na 11,5 metra. Ograniczenia te spowodowały znaczne zawężenie zakresu możliwych do zaakceptowania kompromisów. Ustalono wobec tego wymagania dla czterech aspektów konstrukcji okrętu:

Uzbrojenie – w pożądanych charakterystykach określonych przez General Board departamentu marynarki, największy nacisk położono na uzbrojenie. Wybrano do tego celu nowe działa 356 mm L/50 Mark 11 (14" /50 Mark 11) z maksymalnie 12 lufami na okręt. Dopuszczono przy tym dla projektu wszystkie możliwe kombinacje, z wieżami podwójnymi, potrójnymi i poczwórnymi. Założono także działa uniwersalne dla artylerii uzupełniającej, choć General Board nie określił ich kalibru. Jako lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze ustalono działa 28 mm L/75 (1.1" /75) oraz wielkokalibrowe karabiny maszynowe Browning M2 kalibru 12,7 mm (.50 cal). thumb|Wpływ na zmianę uzbrojenia głównego okrętów typu North Carolina, miało m.in. wyposażenie niemieckiego „Bismarcka” w działa SK C/34 kal. 380 mm Ochrona – drugim pod względem rangi ważności elementem nowego okrętu, miała być jego ochrona, przy założeniu całkowitej odporności przeciwko najsilniejszym pociskom używanym przez jakiegokolwiek możliwego przeciwnika, lub takim które mogą zostać opracowane w ciągu całego cyklu życia okrętu. Z praktycznych względów, cel ten został zmodyfikowany przez zastrzeżenie, że opancerzenie cytadeli powinno zapewnić adekwatną strefę odporności przeciwko 680-kilogramowemu pociskowi kalibru 356 mm, podczas gdy boczny bierny system ochrony przeciwtorpedowej powinien wytrzymać efekty podwodnej eksplozji ładunku wybuchowego stanowiącej ekwiwalent 318 kilogramów TNTR. Dulin, W. Garzke: Battleships, s. 32.. Nieopancerzone natomiast nadbudówki okrętu zapewniać miały jedynie ochronę przeciw odłamkom.

Napęd – pożądana była prędkość maksymalna do 30 węzłów, zapewniana przez napęd turboelektryczny bądź turbiny z przekładnią mechaniczną. Dopuszczono jednak ograniczenie prędkości maksymalnej na rzecz akceptowalnego połączenia uzbrojenia z opancerzeniem.

Warunki socjalne – wymagania wobec warunków dla załogi dostosowano do wymagań określonych ustawą LaFollette z 1926 roku, ustalającą wymagania wobec warunków socjalnych dla załóg cywilnych statków handlowych pływających pod amerykańską banderą. Wymagania te zwiększyły w konsekwencji wielkość nadbudówki, skomplikowały system wentylacyjny oraz wymagania wobec systemu klimatyzacji. Rozwiązania te stosowane na wielu amerykańskich okrętach zwiększyły jednak efektywność załóg i ich morale.

W oparciu o te wymagania, w latach 1935–1937 opracowano 77 projektów, z których dla nowego pancernika wybrano ostatecznie projekt oznaczony jako „Schemat XVI”, który ukończono w sierpniu 1936 rokuR. Dulin, W. Garzke: Battleships, s. 33.. Ustalono w nim aranżację trzech poczwórnych wież, dwóch w przedniej części okrętu i jednej w części rufowej, z dużym pojedynczym kominem w dużej odległości od przedniego masztu na nadbudówce. Urządzenia napędowe zostały zaś rozdzielone między cztery przedziały, z dwoma pomieszczeniami kotłów i dwoma siłowniami.

Rzeczywisty projekt zastosowany przy zawarciu kontraktów na budowę odbiegał jednak w kilku znaczących aspektach od ostatecznego projektu wstępnego, m.in. przez zastosowanie dwóch kotłów i jednej turbiny z przekładniami w każdym z czterech przedziałów, co zredukowało liczbę otworów w grodziach wodoszczelnych otaczających te pomieszczenia. Te zmiany doprowadziły do użycia dwóch, zamiast jednego komina. Zwiększono liczbę dział artylerii pomocniczej do 10 podwójnych wież dział 127 mm L/38 (5" /38 Mk 12). Zwiększeniu do 15° uległ też kąt nachylenia pancerza kadłubaNorman Friedman: U.S. Battleships, s. 265–269.. Ostateczną wersję projektu XVI-C do kontraktu produkcyjnego, zatwierdzono 4 maja 1937 roku.

Budowa thumb|USS „Washington” (BB-56) w trakcie budowy w Filadelfii Kontrakty na budowę dwóch pierwszych okrętów zawarto ze stoczniami New York Navy Yard w Nowym Jorku oraz Philadelphia Naval Shipyard w Filadelfii, które wygrały przetargi na budowę nowych pancerników, oferując cenę odpowiednio, 37,2 mln i 36,6 mln dolarów bez uwzględnienia kosztów pancerza i uzbrojenia, podczas gdy stocznia Fore River oferowała cenę 60 mln $, zaś New York Shipbuilding 56 mln $Thomas Heinrich: Warship Builders, s. 42–43.. O rozpoczęciu budowy nowych pancerników w tych stoczniach osobiście poinformował prezydent Franklin Delano Roosevelt. W obydwóch jednak stoczniach konieczne było przedłużenie i wzmocnienie istniejących doków konstrukcyjnych, co było jednym z czynników wpływających na opóźnienie budowyR. Dulin, W. Garzke: Battleships, s. 34–35.. Stocznia Stępka Wodowanie Służba Koniec służby USS „North Carolina” (BB-55) New York Navy Yard 27 października 1937 13 czerwca 1940 9 kwietnia 1941 27 czerwca 1947 Skreślony 1 czerwca 1960 Sprzedany na cele muzealne 3 października 1961 USS „Washington” (BB-56) Philadelphia Naval Shipyard 14 czerwca 1938 1 czerwca 1940 15 maja 1941 27 czerwca 1947 Skreślony 1 czerwca 1960,Sprzedany 24 maja 1961 Mimo że proponowano konstrukcję spawaną, co pozwoliłoby na oszczędność około 10% masy strukturalnej okrętów, z uwagi na większą komplikację, wzrost kosztów i procedury stoczni, zdecydowano się na konstrukcję spawaną jedynie w 30%, wszystkie zaś podstawowe komponenty strukturalne łączone miały być za pomocą nitowania. Ostatecznie stępkę pod USS „North Carolina” (BB-55) – pierwszy okręt nowego typu – położono w New York Navy Yard 27 października 1937 roku. „North Carolina” była pierwszym budowanym amerykańskim pancernikiem od 10 lat.

Sytuacja międzynarodowa spowodowała jednak zmianę projektu na bardzo późnym etapie. Wpływ na to miała zwłaszcza odmowa podpisania drugiego traktatu londyńskiego z 1936 roku przez Japonię, a także fakt, że Niemcy, Francja i Włochy budowały pancerniki z działami 380 mm. Dane wywiadowcze wskazywały ponadto, że na swoich nowych pancernikach Japonia zamierza instalować działa 406 mm. Na dodatek II traktat londyński został ostatecznie podpisany jedynie przez usiłujące ograniczyć ryzyko wybuchu wojny państwa zachodnieDavid Rogers: Devlopment, s. 7.. 21 lipca 1937 roku marynarka zaproponowała więc zmianę artylerii głównej nowych okrętów na działa kalibru 406 mm umieszczone w trzech potrójnych wieżach, co zostało zaakceptowane w listopadzie 1937 roku, już po położeniu stępki pod „North Carolinę”.

+ Charakterystyka projektu według kontraktu Wyporność standardowa 35 000 Wyporność pełna 42 330 Długość na linii wodnej 217,62 Szerokość na linii wodnej 31,77 Zanurzenie 10,97 Moc na wale 115 000 Prędkość maksymalna 27,5 węzła Zasięg pływania 17 450 mil morskich / 15 w. Uzbrojenie 12 × 4 × 356 mm L/50 20 × 2 × 127 mm L/38 16 × 4 × 28 mm L/75 Główny pas pancerny 297 mm 15° Płyta czołowa wieży 406 mm Strop wieży 198 mm Barbety 381 mm Opancerzenie pokładów 160 mm nad magazynami 135 mm nad maszynownią

Stępkę pod USS „Washington” (BB-56) położono 14 czerwca 1938 roku w Philadelphia Naval Shipyard, która zwodowała okręt 1 czerwca 1940 roku, niemal dwa tygodnie wcześniej od zwodowanej 13 czerwca „North Caroliny”.

Konstrukcja Ogólna charakterystyka Pancerniki typu North Carolina były okrętami gładkopokładowymi z opływowymi nadbudówkami i podwójną płetwą rufową, która rozciągała się na znacznej części tylnej połowy kadłubaR. Dulin, W. Garzke: Battleships, s. 60.. Okręty o długości na linii wodnej 217 metrów i 31 metrów szerokości, miały wyporność standardową 35 000 ton, wyporność zaś pełną 42 330 ton. Zanurzenie jednostki wynosiło 10,97 metra, wysokość natomiast wolnej burty na dziobie wynosiła 8,94 metra, na rufie zaś 5,89 metraR. Dulin, W. Garzke: Battleships, s. 62–66.. Wysokość metacentryczna okrętów tego typu wynosiła 2,53 metra, zaś ich powierzchnia zwilżona 8760 m2. W jednostkach tych zastosowano dodatkową płetwę rufową, co redukowało – w różnych zakresach prędkości okrętu – opór hydrodynamiczny od 1 do 5%. Element ten wywoływał jednak wibracje kadłuba, którym częściowo zaradziła wymiana śrub.