Człowiek zmienia skórę – napisana i opublikowana po raz pierwszy w odcinkach w latach 1932–1933 na łamach czasopisma literackiego „Nowyj Mir” socrealistyczna powieść produkcyjna Brunona Jasieńskiego. Treść Podczas trwania pierwszego planu pięcioletniego do budowy kanału irygacyjnego w dolinie rzeki Wachsz w Tadżykistanie zatrudniony zostaje amerykański inżynier Jim Clark, który na skutek podjętej pracy przechodzi ideologiczną przemianę w komunistę. Budowa zmaga się w tym czasie z wieloma problemami takimi jak partyzanckie najazdy basmaczy czy celowe szkodnictwo. Ponadto plan budowy przez cały czas próbuje pokrzyżować udający innego amerykańskiego inżyniera agent brytyjskiego wywiadu F. M. Bailey, co ostatecznie mu się nie udaje.
W utworze odnaleźć można znamiona różnych odmian gatunkowych powieści poza powieścią produkcyjną np.: powieści społeczno-obyczajowej, psychologicznej, polityczno-historycznej, kryminalnej i romansowejMateusz Kłagisz, Podwójny portret Tadżykistanu w powieści Brunona Jasieńskiego „Człowiek zmienia skórę”, „Przegląd Orientalistyczny” nr 1 (2014), s. 16.. Historia utworu Powieść pierwotnie miała być zbiorem opowiadańBruno Jasieński, Coś w rodzaju autobiografii [w:] tegoż Utwory poetyckie, manifesty, szkice, oprac. Edward Balcerzan, Wrocław 1972, s. 254.. Została przez autora napisana w języku polskimBruno Jasieński, Powieść odarta ze skóry, „Wiadomości Literackie” nr 26 1934 r., s. 3.. Pierwsze radzieckie wydanie książkowe miało miejsce w 1933 r. W sumie powieść doczekała się w ZSRR 22 wydań rosyjskojęzycznych (ostatnie w 1990 r.), których łączny nakład przekroczył 2,2 mln egzemplarzy.
Trzy fragmenty utworu zostały w Rosji Radzieckiej opublikowane samodzielnie jako osobne mniejsze dzieła: Москва-Таджикистан (pol. Moskwa-Tadżykistan) oraz Джимми Кларк на вышке мира (pol. Jimmy Clark na wieży świata) w 1932 r., a także Кишлак в ущелии (pol. Kiszłak w wąwozie) w 1934 r.
Jasieński planował wydać powieść w Polsce nakładem Towarzystwa Wydawniczego „Rój”, ale w 1934 ubiegło go Towarzystwo Wydawnicze „Mewa”, które, korzystając z nieprzystąpienia ZSRR do konwencji berneńskiej, wydało pierwszą część dzieła w wersji okrojonej bez wiedzy i zgody autora, co spotkało się z jego krytyką. Drugie wydanie polskie ukazało się w 1961 w wydawnictwie „Czytelnik” w przekładzie Jerzego Brzęczkowskiego. Książka została przetłumaczona także na język angielski, azerbejdżański, czeski, fiński, tadżycki i ukraińskiKrystyna Sierocka, Literatura nieznana : poezja i proza polska w ZSRR w latach 1918-1939. „Pamiętnik Literacki” nr 4 1967, s. 423..
Do lat 70 XX w. powieść była lekturą obowiązkową w szkołach w Tadżyckiej Socjalistycznej Republice RadzieckiejKrzysztof Jaworski, Znani – nieznani, ale zawsze ciekawi, Kraków 2018, s. 48.. W 1970 r. na iglicy nowo zdobytego szczytu w górach Pamiru nazwanego imieniem Jasieńskiego umieszczono metalowy pojemnik zawierający egzemplarz książki Człowiek zmienia skórę.
Recepcja Utwór został entuzjastycznie przyjęty przez radzieckich krytyków literackich, a książka szybko stała się bestselleremMateusz Kłagisz, Podwójny portret..., „Przegląd Orientalistyczny” nr 1 (2014), s. 15.. W Polsce powieść przeszła bez echa, a negatywną recenzję wystawił jej Juliusz Kaden-BandrowskiKrzysztof Jaworski, Dandys. Słowo o Brunonie Jasieńskim, Warszawa 2009, s. 215..
Ekranizacje W 1960 roku miał premierę pełnometrażowy film fabularny w dwóch częściach na podstawie książki w reżyserii Rafaila Perelshteyna, a w 1982 r. pięcioodcinkowy serial telewizyjny. Sam Jasieński w latach 30. XX w. pracował nad scenariuszem filmowym na bazie powieści, którego jednak nie ukończyłKrzysztof Jaworski, Dandys. Słowo o Brunonie Jasieńskim, Warszawa 2009, rozdz. Zmiana skóry i upragniona sława..
Przypisy
Kategoria:Twórczość Brunona Jasieńskiego Kategoria:Produkcyjniaki