Monaster Świętych Marty i Marii na Świętej Górze Grabarce

mały|upright=1.1|Wnętrze cerkwi Przemienienia Pańskiego mały|upright=1.1|Liturgia w Święto Przemienienia Pańskiego (2012) mały|upright=1.1|Krzyże na świętej górze mały|upright=1.1|Cmentarz na Grabarce mały|upright=1.1|Studnia cudownego źródełkau podnóża góry mały|upright=1.1|Jeden z budynków monasterskich

Monaster Świętych Marty i Marii na Świętej Górze Grabarce – klasztor prawosławny położony obok wsi Grabarka w województwie podlaskim, powiecie siemiatyckim, w gminie Nurzec-Stacja. Jest najważniejszym miejscem kultu religijnego chrześcijan prawosławnych w Polsce.

Na Grabarce znajduje się utworzony w 1947 monaster żeński Świętych Marty i Marii, a także 3 klasztorne cerkwie (Przemienienia Pańskiego, Ikony Matki Bożej „Wszystkich Strapionych Radość” i refektarzowa – Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy). Główna cerkiew klasztorna (Przemienienia Pańskiego) jest jednocześnie świątynią parafialną. Zabudowania klasztorne tworzą wydzieloną osadę Grabarka-Klasztor. Na terenie osady znajduje się również prawosławny cmentarz.

Historia Początki kultu na Grabarce Antoni Mironowicz początki sanktuarium wiąże z kultem cudownej ikony Chrystusa Zbawiciela, której oddawano szczególną cześć już w XIII wieku w cerkwi w pobliskim Mielniku. Według miejscowej tradycji w czasie najazdów tatarskich opiekujący się ikoną mnisi mieli ukrywać się wraz ze świętym obrazem w okolicznych lasach, a w końcu trafić na Górę Grabarkę. Ci sami mnisi mieli zapoczątkować nowy okres kultu cudownej ikony, który wyraził się w nadaniu szczególnej rangi przypadającym na 19 sierpniaPrawosławna liturgia według kalendarza gregoriańskiego. uroczystościom związanym ze świętem Przemienienia Pańskiego. Odnotowano, że już w XIV wieku na terenach przylegających do Puszczy Mielnickiej przywiązywano do tego święta szczególną wagę. Święto Przemienienia Pańskiego powszechnie zwane jest przez ludność prawosławną na Białostocczyźnie świętem Spasa, co uważane jest za pochodną istniejącego w okolicach Grabarki (bądź na samej Grabarce) wcześniejszego kultu ikony Spasa (Zbawiciela).

Inne zdanie na temat początków Grabarki ma historyk Józef Maroszek, według którego pierwszy ośrodek kultowy na Grabarce miał powstać na początku XVIII wieku jako sanktuarium greckokatolickie. Jego zdaniem informacje na temat istnienia świątyni sięgającej korzeniami średniowiecza, można uznać w świetle dokumentów za mające więcej wspólnego z legendami niż z prawdą historyczną. Według zachowanych relacji w lipcu 1710 w pobliskich Siemiatyczach wybuchła epidemia cholery. Spowodowała panikę wśród mieszkańców miasta, którzy zaczęli masowo je opuszczać, kryjąc się w okolicznych lasach, do czasu ustania epidemii w zimie. Z tym wydarzeniem należy wiązać fakt powstania w Grabarce kaplicy i ośrodka kultowego, którego inicjatorem był unicki metropolita kijowski i opat supraski Leon Kiszka. Poświadcza to dokument z 1 lipca 1717, w którym biskup zgodził się na odprawianie nabożeństw w kaplicy na Świętej Górze. Dokumenty wizytacji duszpasterskiej z 1726 wspominają o istnieniu na Grabarce „nowej kaplicy” pw. Przemienienia Pańskiego. Kaplica została opisana jako obiekt kryty dachem tarcicowym, z dwoma oknami. Kult Przemienienia Pańskiego rozwinął znacznie. 26 czerwca 1763 biskup Felicjan Filip Wołodkowicz, a 20 maja 1789, w związku ze staraniami biskupa włodzimierskiego i brzeskiego Symeona Młockiego, papież Pius VI nadał 15-letni odpust dla pielgrzymów odwiedzających Grabarkę. Przed 1798 rokiem na miejscu dotychczasowej kaplicy powstała nowa. Według opisu unickiego ks. Antoniego Duchnowskiego była większa od poprzedniej, posiadała ołtarz główny z obrazem Trójcy Świętej i Przemienienia Pańskiego, cyborium na komunikanty i hostię, dwa boczne ołtarze, 7 okien, wyodrębniony chór, prezbiterium i kruchtę. Wzmiankowano też, że kaplica posiadała przywileje odpustów ze Stolicy Apostolskiej, co oznacza, że już wtedy Grabarka była ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym, zaś wodę z przepływającego przez nią strumienia uważano za cudowną.

Grabarka w XIX i na początku XX wieku Rozbiory Rzeczypospolitej umiejscowiły region Siemiatycz początkowo w zaborze pruskim, a następnie na mocy pokoju w Tylży tereny te zostały przyłączone w 1807 do Rosji. W 1839 został wydany dekret cara Mikołaja I likwidujący Kościół unicki w Cesarstwie Rosyjskim. Jeszcze przez pierwszych kilka lat po tym wydarzeniu cerkiew służyła do odprawiania nabożeństw dla ludności unickiej, mimo że była ona już obsługiwana przez duchownych prawosławnych. Mogło to być powodem sporów pomiędzy wyznaniami i wpłynąć negatywnie na stan świątyni. W 1866 Kwiercetus opisał fatalny stan leśnej kaplicy, w której nie było wtedy dachu i podłogi. Pomimo tego nadal 6 sierpnia przybywali licznie pątnicy. W 1884 ksiądz Józef Gereminowicz rozpoczął, trwający 11 lat, remont kaplicy na Grabarce. W cerkwi wzniesiono nowe ściany, sufit, podłogę, fundamenty, dach oraz ikonostas, przy jednoczesnym poszerzeniu wnętrza świątyni.

Po I wojnie światowej cerkiew na Grabarce utrzymywana była w dobrym stanie, a ponieważ obok niej znajdował się cmentarz i odprawiano w niej nabożeństwa pogrzebowe, nie została zamknięta w czasie akcji rewindykacji dawnych świątyń katolickich. Przez cały okres międzywojenny w cerkwi odprawiano także, kilka razy w roku, nabożeństwa dla licznie przybywających wiernych. Cerkiew na Grabarce nie ucierpiała również w czasie II wojny światowej.

Grabarka we współczesnych granicach Polski Wraz ze zmianami granic w 1945 zmienił się również stan posiadania Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego – na powojennym obszarze Polski nie było ani jednego żeńskiego klasztoru prawosławnego, który mógł stać się miejscem zamieszkania dla kilku prawosławnych zakonnic, którym udało się przetrwać w kraju czas wojny. W 1947 prawosławny biskup białostocki Tymoteusz zaproponował umiejscowienie nowego monasteru na Świętej Górze w pobliżu wsi Grabarka. 25 listopada 1947 monaster oficjalnie erygowano. mały|upright=1.1|Cerkiew pomocnicza Ikony Matki Bożej „Wszystkich Strapionych Radość” (2016) Pierwszą przełożoną zgromadzenia została schimniszka Maria (Komstadius), wraz z którą pod koniec 1947 na Grabarkę przybyły jeszcze dwie siostry. W 1948 posługę pełniło już 8 zakonnic, a w sierpniu tego samego roku zgromadzenie obchodziło po raz pierwszy święto Przemienienia Pańskiego. Pierwszym latom istnienia klasztoru towarzyszyły duże trudności finansowe, a byt sióstr utrudniał zwłaszcza brak pomieszczeń mieszkalnych. Na Górze Grabarce znajdowała się wówczas jedynie drewniana cerkiew Przemienienia Pańskiego oraz mała stróżówka, nie nadająca się do zamieszkania. Początkowo zakonnice nocowały więc w dzwonnicy starej cerkwi.

W 1948 do życia powołano przymonasterską parafię prawosławną, w skład której weszły wsie Grabarka, Szumiłówka, Oksiutycze, Pawłowicze, Homoty, Szerszenie i Hałasówka. W 1950 do parafii należało 560 wiernych.

W 1956 zakończono prace przy budowie zimowej cerkwi pod wezwaniem Ikony Matki Bożej „Wszystkich Strapionych Radość” z przylegającym do niej od zachodu dwukondygnacyjnym budynkiem mieszkalnym. Cerkiew ta położona jest w odległości około stu metrów na południe od głównej świątyni monasterskiej.

W latach 1961–1963, kiedy przełożoną klasztoru była ihumenia Barbara (Grosser), w głównej cerkwi monasterskiej pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego przeprowadzono prace restauracyjno-ikonograficzne. Wnętrze kaplicy otrzymało nowy – nawiązujący do tradycyjnego – wystrój autorstwa Adama Stalony-Dobrzańskiego i Jerzego Nowosielskiego, profesorów krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. W 1967 w monasterze przebywało 20 mniszek, najwięcej w historii klasztoru.

W latach 1977–1981 został wybudowany nowy, murowany dom zakonny, z obszerną cerkwią refektarzową pod wezwaniem Zaśnięcia Matki Bożej. Cerkiew refektarzowa została konsekrowana 3 lipca 1981 przez ówczesnego biskupa lubelskiego (późniejszego arcybiskupa łódzkiego i poznańskiego) Szymona (Romańczuka).

W latach 80. nastąpiło odrodzenie tradycji masowego pielgrzymowania prawosławnych na sierpniowe uroczystości z okazji święta Przemienienia Pańskiego. W 1986 wyruszyła pierwsza, kontynuowana do dzisiaj, piesza pielgrzymka z Białegostoku. Oprócz tego prawosławni pielgrzymują na sierpniowe uroczystości między innymi z Sokółki, Czarnej Białostockiej, Hajnówki, Bielska Podlaskiego, Drohiczyna, Mielnika, Siemiatycz, Grodziska, Jabłecznej i Warszawy. Znaczenie Świętej Góry Grabarki jako ośrodka pielgrzymkowego wzrosło w latach 80. na tyle, że pod koniec dekady w obchodach święta Przemienienia Pańskiego uczestniczyło kilkadziesiąt tysięcy osób. W 1980 r. odbyło się pierwsze doroczne majowe zgromadzenie prawosławnej młodzieży, które dało początek Bractwu Młodzieży PrawosławnejBractwo Młodzieży Prawosławnej.

Po śmierci matki Barbary przełożoną została w 1986 ihumenia Ludmiła (Polakowska). W nocy z 12 na 13 lipca 1990 została podpalona główna cerkiew monasterska pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Ogień strawił doszczętnie całą świątynię. Ocalał jedynie ewangeliarz oraz dwie ikony – św. Mikołaja i Zbawiciela. Po pożarze natychmiast przystąpiono do odbudowy świątyni w poprzednim kształcie. Konsekracji odbudowanej cerkwi dokonał 17 maja 1998 metropolita Sawa. Ściany i sufit nowej cerkwi pokrył polichromią Jarosław Wiszenko. Nawiązywała ona do wzorów znanych ze zniszczonej świątyni. Ikony w ikonostasie i na ścianach cerkwi wykonali Michał i Barbara Pieczonkowie. Narożniki ścian, obramowania okien i drzwi pokryte zostały płaskorzeźbami przedstawiającymi różnorodne wizerunki krzyża (autor Wiaczesław Szum).

Od 1995 przełożoną klasztoru jest siostra (w 1998 podniesiona do godności ihumeni) Hermiona (Szczur).

W 2000, w czasie święta Przemienienia Pańskiego, na Grabarce odbywały się centralne prawosławne obchody jubileuszu dwóch tysięcy lat chrześcijaństwa. Monaster został wówczas obdarowany wykonaną na Górze Atos kopią Iwierskiej Ikony Bogurodzicy, która została umieszczona w głównej świątyni monasterskiej w specjalnym kiocie jako jedna z głównych świętości klasztoru.

Oprócz tego Grabarka jest stałym punktem wizyt zwierzchników poszczególnych kanonicznych Cerkwi prawosławnych. Miejsce odwiedzili w szczególności patriarcha Konstantynopola Bartłomiej I (październik 1998), patriarcha Teoktyst (listopad 2000), patriarcha Piotr VII (sierpień 2001), patriarcha Pavle (październik 2001), biskup Anastasios (maj 2003), arcybiskup Chrystodulos (sierpień 2003), arcybiskup Leo (październik 2006). W dniach 18–19 sierpnia w uroczystościach święta Przemienienia Pańskiego brali udział zwierzchnicy Cerkwi: w 2012 – zwierzchnik Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego patriarcha moskiewski i całej Rusi Cyryl I, w 2016 – patriarcha Antiochii Jan XOficjalna strona Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego – Święto Przemienienia Pańskiego na św. Górze Grabarka [dostęp: 20.08.2016.], natomiast w 2018 r. – zwierzchnik Kościoła Prawosławnego w Ameryce metropolita całej Ameryki i Kanady Tichon oraz patriarcha aleksandryjski Teodor II.