Gać – wieś w Polsce, położona w województwie podkarpackim, w powiecie przeworskim, siedziba gminy Gać. Leży w południowo-wschodniej części Kotliny Sandomierskiej. Ma status sołectwa.

Miejscowość jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

Prywatna wieś szlachecka, położona w województwie ruskim, w 1739 roku należała wraz z folwarkiem do klucza Kańczuga LubomirskichAdam Homecki, Rozwój terytorialny latyfundium Lubomirskich (starszej gałęzi rodu) w latach 1581-1754, w: Studia Historyczne, rok V, zeszyt 3 (58), 1972, s. 436..

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Gać. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa przemyskiego.

Części wsi +Integralne części wsi Gać SIMC Nazwa Rodzaj 0602696 Górki część wsi

Historia Pochodzenie nazwy wsi 1375 – Hawrilowagacz 1424 – Gabrlowa Gacz 1450 – Gacz

Prof. Wincenty Styś, pochodzący z Husowa, klasyfikuje Gać jako starą nazwę topograficzną: Gać w mowie staropolskiej to grobla z faszyny, kładziona zwykle pomiędzy dwoma płotami. Gacić znaczyło położyć pomost z drzew i faszyny w miejscach przejazdu przez teren podmokły lub bagnisty. Ogacać znaczyło układać wokół ścian budynków mieszkalnych i gospodarskich, wiązek chrustu czy słomy w celu zabezpieczenia przed zimnem w czasie silnych mrozów.

Starożytność i średniowiecze Wieś powstała na początku naszej ery. Istniała osada przy cmentarzysku kultury przeworskiej, a i później przy przeprawie przez bagnistą dolinę rzeczki Markówki, karawan kupieckich zdążających z Węgier do Krakowa, ale chcących ominąć rogatki Przeworska. Przypuszczalnie tzw. Stara droga, łącząca Gać z drogą Kańczuga – Sietesz, a w drugą stronę, Gać, Mała Kosina (Klin), Kosina, to nie tylko pierwsza droga wsi, ale i skrót traktu handlowego z Węgier i Kijowa. Droga ta schodząc z południowych pól do wsi przy dawnym folwarku przecinała bagnistą dolinę Markówki. Część tej drogi od folwarku do mostu w latach międzywojennych była utwardzana i podczas kopania głębokich rowów odwadniających natrafiono na zatopione w bagnistym terenie resztki olbrzymich dębowych kłód ułożonych w poprzek drogi. Wysnuto stąd przypuszczenie, że w tym miejscu istniał przejazd przez bagno do brodu na Markówce.

We wsi w latach 1904–1905 Karol Hadaczek badał cmentarzysko ciałopalne (180 grobów) z okresu rzymskiego (kultura epoki żelaza rozwijająca się między III wiekiem p.n.e. a V wiek n.e., na terenach obecnej Polski) – od niego otrzymała nazwę kultura przeworska. Badania tego cmentarzyska są kontynuowane od 2008 roku przez mgr Annę Lasotę z ramienia Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Pomiędzy obecną plebanią a domem Jana Bącala od gościńca w stronę Markówki biegnie ścieżka do kładki na tej rzeczce; jeszcze w roku 1968 w miejscu ścieżki istniała droga, którą swobodnie mógł przejechać konny wóz. W miejscu kładki istniał kiedyś bród, z którego jeszcze do około 1920 roku korzystali gaccy chłopi, podjeżdżając z beczkami na wozach do rzeczki, w celu nabrania wody dla gospodarstw. W tym czasie było jedynie kilka studni na całą wieś. W dalszym biegu trakt szedł od gościńca cmentarna drogą, obok drugiego cmentarza, założonego w 1875 r., północnymi polami wsi do Małej Kosiny, która niegdyś przynależała do wsi Gać, gdzie łączył się z głównym szlakiem handlowym Kraków – Kijów.

Franciszek Trojnar, pochodzący z Gaci, w swojej pracy „Z dalszej i bliższej przeszłości wsi Gać” umieścił fragmenty dokumentu opublikowanego w książce St. Karasia „Zbiór dokumentów małopolskich”, a napisanego przez pierwszego właściciela kluczy łańcuckiego i kańczudzkiego: Ottona Pileckiego. W dokumencie tym Otton z Pilczy – Pilecki w 1375 nadał rycerzowi Wierzbieńcie wieś Mikulicze (Mikulice), jednocześnie wymieniono w nim wsie sąsiednie takie jak: Sethescha (Sietesz), Nizaczyce (Niżatyce), Ostrówi, pisaną w pierwotnej nazwie Hawrilowagacz. Alfabet łaciński tamtego okresu nie posiadał miękkiego „ć” i dlatego w pisowni występuje twarde „cz”. Ten typ nazwy wywodzi się z czasów, kiedy to pan nagradzał swego rycerza nadaniem lub dzierżawą ziemi. Z reguły był to teren dziewiczy i nagrodzony rozpoczynał gospodarkę od budowy własnego domu – gniazda rodowego, które było związane z jego imieniem czy przydomkiem. Bojar Hawryła otrzymał od swojego pana teren, na którym była naturalna lub sztuczna grobla – gać''' i stąd „Hawrilowagacz”. Przypuszczalnie to Otton Pilecki rozpoczął osiedlanie kolonistów, m.in. niemieckich i śląskich, na prawie magdeburskim.

W rejestrze poborowym dziesięcin biskupich rzymskokatolickiej diecezji przemyskiej pojawia się w 1424 nazwa Gabrlowa Gacz. Następna wzmianka to rok 1446, w którym wymienia się plebana Jakuba z Gaczi, kolejna wzmianka to 1450 i wymieniony jest Stanisław, zarządca kościoła parafialnego w Gaczi. Przy obu nazwach nie występuje już imię dzierżawcy, a wieś powróciła do starej pierwotnej nazwy Gać.

W dokumencie spadkowym spisanym w 1470 roku pomiędzy Janem Pileckim a Wacławem, księciem opolskim, wymienione są wsie z klucza łańcucko-kańczudzkiego, m.in. Gacz. W 1508 na terenie wsi znajdowała się jedna karczma. Gać w 1515 roku płaciła dziesięciny zwane „poborem” z dwudziestu trzech łanów kmiecych, czyli 1104 mórg ziemi uprawnej. W tym czasie we wsi były już dwie karczmy.

Czasy nowożytne Klucz kańczudzki pozostał w posiadaniu Pileckich do około 1530. Jan Tarnowski, właściciel Tarnowa, Jarosławia, Przeworska i Wielowsi oraz przyległych kluczy, podzielił swój majątek pomiędzy dwóch synów: Jana i Spytka. Spytko, przyjmując nazwisko Jarosławski herbu Leliwa, otrzymuje Jarosław oraz Bełżec, a jego syn Rafał Jarosławski z Przeworska przejmuje Przeworsk. Za Spytka Przeworsk wraca do rodu Tarnowskich. Spytek Jarosławski ma dwie córki: Annę i Magdalenę. Około 1507 Anna wyszła za mąż za Jana Odrowąża ze Sprowy herbu Odrowąż, który przejmuje połowę włości Jarosławskich. Ich syn Stanisław, przypuszczalnie około 1530 przejmuje klucz kańczudzki, a swoją jedyną córkę Zofię, żeni z Janem Krzysztofem Tarnowskim herbu „Leliwa”, która po śmierci Tarnowskiego w 1567 wychodzi za mąż za Jana Kostkę herbu „Dąbrowa”. W 1594 ich córka Anna, właścicielka połowy dóbr jarosławsko-przeworskich wychodzi za mąż za Aleksandra Ostrogskiego, a w 1606 po wykupieniu siostry Katarzyny zostaje właścicielką Jarosławia.

W 1583 Gać jest własnością Jarosławskich i pobierany jest pobór z dwudziestu siedmiu łanów kmiecych i dwóch karczm. Wieś oprócz rodzin kmiecych zamieszkują cztery rodziny zagrodników najemnych, osadzonych na gruncie gminnym, i dwadzieścia dwie rodziny komornicze.

Wieś zwiększyła od 1515 obszar ziemi uprawnej o 192 morgi – cztery łany. Przypuszczalnie została zlikwidowana własność spadkobierców osadźcy Gabriela, znajdująca się na pograniczu Gaci i Białobok. Ponadczterołanowa niwa ciągnąca się od potoku Krzakówka do skotnika na Rogóżno, tzw. „Górki”, nazwana była od strony Białobok „Ziębówką”, a od strony skotnika „Cyranówką”. Wykupiona została przez Ziębę, Cyrana oraz Żyda – przodka Izaaka Riesenbacha, który został dziedzicznym właścicielem karczmy wybudowanej przez osadźcę.

Oryginalny wypis z księgi ławników wsi Gać (rok 1573):

Przetłumaczony z łaciny wypis z księgi ławników wsi Gać (rok 1579):

Wypis z księgi ławników wsi Gać (rok 1588):

Wypis z księgi ławników wsi Gać (rok 1601):

W 1603 roku księżna Anna Ostrogska z domu Kostka przejmuje od Jarosławskich klucz kańczudzki oraz Gać, a w 1612 roku pozbawia ją statutu parafii i uzależnia od parafii Kańczuga. W 1622 roku klucz kańczudzki przejmuje Stanisław Lubomirski, pan na Nowym Wiśniczu, poprzez ożenek z Zofią, córką Anny Ostrogskiej.

W 1624 roku był kolejny najazd czambułów tatarskich, tym razem pod wodzą chana Kantymira. W powiecie przeworskim nie było wsi, która by nie ucierpiała od tego najazdu, i tylko nielicznym mieszkańcom udało się uniknąć jasyru. Po najeździe tatarskim wieś liczyła trzydzieści osób. W 1629 roku we wsi było czterdzieści jeden chałup – kmiecych, zagrodników i chałupników, a w 1640 roku w użytkowaniu chłopskim było 3,25 łanu ziemi uprawnej. Wykaz tzw. pogłównego z 1662 podaje, że wieś zamieszkiwało 295 osób, w tym osiem osób czeladzi.

Według aktu z 1644 roku chłopi z Sieniawy (Krosno), własność Wojciecha Truskolawskiego, mają następujące obowiązki:

Poddani kasztelana przemyskiego, St. Wapowskiego, Robota ujęta jest nie tylko miarą czasu, ale i wydajnością, i tak oranie ma objąć

Po Zofii Ostrogskiej klucz kańczudzki przejęli kolejno jej dwaj synowie: Jerzy Sebastian i Aleksander Michał Lubomirscy. Następnie syn Aleksandra – Józef Karol Lubomirski, który poprzez ożenek z Teofilą Zasławską stał się współwłaścicielem największego na terenie Rzeczypospolitej latyfundium, tzw. ordynacji ostrogsko-zasławskiej. W jej skład wchodziło 51 miast, 973 wsie i 229 folwarków. Kolejny właściciel klucza to syn Józefa, Aleksander Dominik Lubomirski. Po nim Gać oraz ordynację przejęła jego siostra Marianna Lubomirska, którą w 1710 roku poślubił Paweł Karol Sanguszko. W 1712 roku urodził się im jedyny syn Janusz Aleksander Sanguszko, który po śmierci matki przejął klucz kańczudzki i ordynację ostrogsko-zasławską. Janusz Sanguszko w 1756 roku rozwiązał ordynację ostrogsko-zasławską.

Przez cały okres uzależnienia parafii Gać od parafii Kańczuga, jej plebański folwark był oddawany w dzierżawę. Jednak pewna jego część została „nadana” po kawałku pola chłopom, za który mieli obowiązek odrabiania pańszczyzny. W 1744 roku było ich czternaście. W 1789 roku oprócz chłopów plebańskich we wsi mieszkało wraz z rodzinami trzydziestu dziewięciu kmieci, sześćdziesięciu dwóch zagrodników i czterech chałupników, jako poddanych dziedzica wsi.

W 1793 roku klucz kańczudzki kupił Karol Szydłowiecki, który poprzez sprzedaż kolejnych wsi tegoż klucza zlikwidował go. Gać w 1799 roku stała się dziedziczną własnością Adama Terleckiego. W 1800 roku Gać zamieszkiwało 627 osób.

Dokument 1: Dnia 1' Augusta 1801 ze wsi Gać:

Po śmierci Adama Terleckiego dziedzicem wsi Gać zostaje jego syn Jan Terlecki (1781–1831). W roku 1821 w parafialnej księdze wsi Gać istnieje wpis „Dwór Obodakowski”, potocznie „Chodakówka”, dziedziczna własność Walentego Kuźniarskiego (uszlachcony chłop – Kuźniar, 1780–1852), żonaty z Katarzyną z domu Kowalską. Z małżeństwa urodził się syn Robert i córki Karolina i Apolonia. „Chodakówka” to wydzielony kilkułanowy dział z własności Jana Terleckiego od strony Ostrowa. Folwark posiadał również swoich pańszczyźnianych chłopów.

Odpowiedź na powyższą prośbę:

Dokumenty są ujęte w rękopisie książki Tadeusza Brożbara (1901–1963) „Gackie Wczoraj”.

Wypis z księgi gackiego kościoła: listopad 1844:

thumb|250px|Tablica poświęcona ks. Bronisławowi Markiewiczowi thumb|250px|Wnętrze kościoła thumb|250px|Uniwersytet Ludowy w Gaci w 2009 (obecnie Środowiskowy Dom Samopomocy) Do końca roku powstała lista z dwudziestoma trzema osobami, na drugim miejscu po księdzu podpisany jest Walenty Kuźniarski, na trzecim Marcin Czechowicz – organista. Do 19 maja 1845 na liście znalazło się z całkowitej liczby 1014 parafian, 554 osoby, czyli każdy powyżej szesnastego roku życia.

Gać po śmierci Jana Terleckiego została kupiona przez Lubomirskich z Przeworska, a po uwłaszczeniu w roku 1848 już tylko folwark na terenie wsi był ich dziedziczną własnością. W roku 1850 Gać zamieszkuje 1039 osób. W 1856 majątek księcia Jerzego Lubomirskiego na terenie wsi Gać posiadał 425 mórg ziemi uprawnej, 41 mórg pastwisk i łąk. Natomiast wieś posiadała 1384 morgi ziemi uprawnej oraz 208 mórg pastwisk, łąk i ogrodów, w sumie wieś posiadała 1594 morgi.