thumb|Pokrój thumb|Kwiaty thumb|Owoce Donax canniformis (G.Forst.) K.Schum. – gatunek rośliny z monotypowego rodzaju Donax Lour. z rodziny marantowatych, występujący w Azji Południowo-Wschodniej i zachodniej Oceanii. Rośnie w siedliskach wilgotnych, zwykle w nizinnych lasach tropikalnych. Roślina wykorzystywana jest leczniczo oraz jako włóknodajna, do wyrobu pułapek na ryby, w powroźnictwie, plecionkarstwie i rękodziele. Jej owoce są jadalne.
Rozmieszczenie geograficzne Zasięg gatunku obejmuje Azję i Oceanię, gdzie występuje na obszarze Półwyspu Indochińskiego i Malajskiego, na Andamanach i Nikobarach, wyspach Archipelagu Sundajskiego, Molukach, Lan Yu, wyspach Archipelagu Filipińskiego, Nowej Gwinei, wyspach Archipelagu Bismarcka, Nowych Hebrydach, Wyspach Salomona, Wyspach Santa Cruz i Marianach. Rośnie także jako introdukowany na Karolinach.
Morfologia Pokrój Wieloletnie, wyprostowane rośliny zielne, silnie rozgałęzione, krzewiaste, osiągające wysokość 1,5–5 metrów.
Pędy Podziemne kłącze. Łodyga smukła, u nasady z papierowatym liściem, długości około 20–30 cm. Powyżej, na wysokości 1–2,5 metra rozgałęzia się sympodialnie na wiele pędów drugiego rzędu, które rozgałęziają się dalej, aby w końcu wypuścić liczne liście. Długość międzywęźli skraca się wraz ze zwiększeniem rzędu odgałęzień. Najniżej położone międzywęźle, o długości osiągającej 2,5 metra, przypomina łodygę trzciny cukrowej.
Liście Pochwa liściowa długości 7–20 cm, zielona, naga, z wyjątkiem kilku włosków u samej nasady oraz w sąsiedztwie poduszeczki liściowej. Ogonki liściowe opisywane jako nieobecne, albo krótkie i zgrubiałe w poduszeczkę liściową lub długie na 8–20 cm, charakterystycznie zgrubiałe i przechodzące w cylindryczną poduszeczkę liściową o długości około 1–4 cm. Blaszka podługowato-jajowata, szeroko jajowata do eliptycznej lub jajowato-eliptycznej, wielkości 10–45×10–25 cm, o wierzchołku zaostrzonym i zaokrąglonej nasadzie. Górna powierzchnia blaszki od średnio- do ciemnozielonej, naga, dolna powierzchnia jasnozielona, naga, z wyjątkiem wąskiego paska włosków po obu stronach nerwu środkowego (przy czym sam nerw jest nagi).
Kwiaty Wyrastają w parach (zredukowanych wierzchotkach), zebranych w kłosowate kwiatostany, które od trzech do dziesięciu tworzą rozgałęziony, smukły, wiechowaty kwiatostan złożony, o długości do 20 cm, wyrastający z kąta liścia blisko wierzchołka łodygi. Szypuła kwiatostanu bardzo krótka lub nieobecna. Podsadka kwiatostanu złożonego pochwiasta, obejmująca jego nasadę. Podsadki kwiatostanów częściowych wielkości 5–10×0,8–1 cm, brązowe, papierowate. Kwiatostany częściowe luźne, silnie rozgałęzione, długości 11–20 cm. Każde rozgałęzienie z 10–20 podsadkami wspierającymi parę kwiatów lub kolejne odgałęzienie, położonymi w dwóch rzędach. Podsadki te są równowąskie do lancetowatych i odwrotnie jajowatych, zaostrzone, wielkości 2,5–4,0×0,5–0,8 cm, kutnerowate, jasnozielone, szybko wysychające i potem słomkowożółte i papierowate. Szypułki kwiatów długości 3–6 mm, z jedną (według niektórych źródeł dwiema) krótką i bardzo grubą, gruczołową przysadką wielkości 2,5×2,5 mm, pełniącą funkcję miodnika. Osłonki (prophylle) wielkości 18–22×2–4 mm. Okwiat długości 1,5–2,5 cm, biały. Trzy listki zewnętrznego okółka (kielicha) wielkości 3–5×0,5 cm, wolne, szydłowate do trójkątno-jajowatych, wyraźnie zgrubiałe u nasady, nagie, z wyjątkiem kilku długich włosków u nasady. Listki wewnętrznego okółka (korony) zrośnięte w rurkę długości 6–10 mm, powyżej z równymi, równowąskimi do eliptycznych, zaostrzonymi, odgiętymi łatkami wielkości 10–15×2–6 mm, z półprzezroczystym brzegiem. Prątniczki oraz pręcik zrośnięte u nasady, na długości 3–4 mm, w rurkę, dłuższą od rurki korony o około 5 mm. Dwa zewnętrzne prątniczki płatkowate, niemal równe, odwrotnie jajowate do eliptycznych, białe z nieco żółtawymi brzegami, powyżej rurki wielkości 9–10×2,5–4,5(–6,2) mm. Kapturkowaty prątniczek podługowaty, niemal biały, na odcinku powyżej rurki wielkości około 4×2,7 mm, z wygiętym wyrostkiem długości 2 mm, białym z żółtym wierzchołkiem. Guzowaty prątniczek niemal rurkowaty, biały, otwierający się i żółciejący ku wierzchołkowi, powyżej rurki wielkości 7–8×5–7 mm, z długim i cienkim, przypominającym żagiel, białym wyrostkiem zakrzywiającym się wzdłuż krawędzi, wielkości 3×2 mm, z żółtym wierzchołkiem. Pręcik długości 4,5 mm i szerokości 1,7 mm, zakrzywiony, równowąski, tępo zakończony, z wąskim, trójkątnym wyrostkiem długości około 3 mm. Pylnik wyrastający na wysokości 2–2,5 mm wolnego odcinka nitki pręcika, wielkości 1,7×0,6 mm. Zalążnia kulistawa, jasnobrązowa, jedwabista, wielkości 1,8–2,4×1,9–2,1 mm, trójkomorowa, z zalążkami w każdej komorze. Szyjka słupka wpierw wyprostowana i wsparta kapturkowatym prątniczkiem, powyżej zakrzywiona do wewnątrz w kształcie litery „U”, ze znamieniem spoczywającym na guzowatym prątniczku.
Owoce Białe do jasnokremowych, kulistawe, średnicy 10–15 mm, niedojrzałe jedwabiste, po dojrzeniu niemal nagie i mięsiste, niepękające torebki (opisywane też jako jagody). Zawierają jedno do trzech (zwykle dwa) brązowe, kulistawe do elipsoidalnych nasiona o średnicy 7–8 mm.
Biologia Rozwój Bylina. W Chinach kwitnie w czerwcu. Na Półwyspie Indochińskim kwitnie od maja do września i owocuje do lutego. W Tajlandii zaobserwowano kwitnienie od marca do kwietnia. Na Jawie kwitnie i owocuje przez cały rok. Kwiaty odwiedzają pszczoły bezżądłowe z gatunków i .
Cechy fitochemiczne Roślina zawiera pewną ilość związków fenolowych, flawonoidów, tanin, fitosteroli, steroidów, terpenoidów i alkaloidów. Metanolowy ekstrakt z liści wykazuje działanie przeciwbakteryjne wobec gronkowca złocistego. Liście wykazują także działanie przeciwzapalne.
Genetyka Liczba chromosomów 2n wynosi 22.
Ekologia Siedlisko Gatunek ten występuje głównie w pierwotnych i wtórnych wilgotnych lasach nizinnych, na zboczach wzgórz, wśród skał wzdłuż małych strumieni, a także na terenach wilgotnych, takich jak równiny aluwialne oraz podmokłych, takich jak tropikalne bagna i okresowo zalewane formacje trawiaste. W Azji Południowo-Wschodniej występuje do wysokości około 1000 m n.p.m., nie tylko we wtórnych lasach tekowych i zaroślach bambusowych, ale także na plantacjach palm kokosowych i w pobliżu pól ryżowych.
Relacje międzygatunkowe Roślina żywicielska z rodzaju . Roślina stanowi też istotny składnik diety borneańskich słoni.
Systematyka Pozycja systematyczna Według APWeb (aktualizowany system APG IV) rodzaj Donax należy do rodziny marantowatych (Marantaceae).
W systematyce rodziny marantowatych wyróżnia się monofiletyczny klad Donax, obejmujący – oprócz rodzaju Donax – również wyłącznie azjatyckie rodzaje Schumannianthus i Phrynium (wraz z włączonymi do niego Phacelophrynium, Monophrynium i Cominsia) oraz afrykański rodzaj Thalia.
Podział Według World Checklist of Vascular Plants rodzaj Donax jest monotypowy i obejmuje wyłącznie gatunek Donax canniformis.
Nie ma jednak powszechnej zgody co do liczby gatunków w rodzaju Donax. Niektórzy badacze wyróżniają w ramach rodzaju cztery gatunki, na podstawie różnic morfologicznych: Donax arundastrum Loureiro o łodydze do 3 metrów wysokości, blaszce liściowej małej, eliptycznej, wielkości 10–22×4–10 cm i owocach często trójgraniastych i trójnasiennych, Donax canniformis (G. Forster) K. Schumann o łodydze do 5 m wysokości, blaszce liściowej jajowatej do eliptycznej, wielkości 10–45×10–25 cm, kwiatach dużych, bogatych w nektar i owocach kulistych, jednonasiennych, Donax grandis (Miquel) Ridley o łodydze do 5 m wysokości, blaszce liściowej o wymiarach do 30×20 cm, najszerszej u nasady, kwiatach dużych, rurce korony znacznie dłuższej niż działki kielicha, owocach kulistych, zazwyczaj dwunasiennych, Donax parviflorum Ridley o łodydze krótkiej, blaszce liściowej wielkości do 20×9 cm, prawie eliptycznej, kwiatach małych, ubogich w nektar, rurce korony krótszej niż działki kielicha, owocach dwunasiennych i dwuklapowych lub kulistych i jednonasiennych.
Nazewnictwo Etymologia nazwy naukowej Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od starogreckiego słowa δόναξ (donaks) oznaczającego lasecznicę trzcinowatą i odnosi się do podobnie rozgałęziających się pędów nadziemnych. Epitet gatunkowy oznacza po łacinie „przypominający kannę”.
Synonimy nomenklatoryczne Actoplanes canniformis (G.Forst.) K. Schum. in H.G.A. Engler (ed.), Pflanzenr., IV, 48: 34 (1902) Arundastrum canniforme (G.Forst.) Kuntze in Revis. Gen. Pl. 2: 683 (1891) Clinogyne canniformis (G.Forst.) K. Schum. in H.G.A. Engler & K.A.E. Prantl, Nat. Pflanzenfam., Nachtr. 1: 96 (1897) Ilythuria canniformis (G.Forst.) Raf. in Fl. Tellur. 4: 51 (1838) Phrynium canniforme (G.Forst.) Schrank in Syll. Pl. Nov. 1: 178 (1824) Thalia canniformis G.Forst. in Fl. Ins. Austr.: 1 (1786) – bazonim
Synonimy taksonomiczne Actoplanes grandis (Miq.) K. Schum. in H.G.A. Engler (ed.), Pflanzenr., IV, 48: 34 (1902) Actoplanes ridleyi K. Schum. in H.G.A. Engler (ed.), Pflanzenr., IV, 48: 35 (1902) Arundastrum grande (Miq.) Kuntze in Revis. Gen. Pl. 2: 684 (1891) Clinogyne dichotoma Salisb. ex Benth. in G. Bentham & J.D. Hooker, Gen. Pl. 3: 651 (1883), nom. superfl. Clinogyne grandis (Miq.) Benth. & Hook.f. in Gen. Pl. 3: 651 (1883) Donax arundastrum Lour. in Fl. Cochinch.: 11 (1790) Donax gracilis K.Schum. in Bot. Jahrb. Syst. 15: 436 (1892), orth. var. Donax grandis (Miq.) Ridl. in J. Straits Branch Roy. Asiat. Soc. 32: 176 (1899) Donax parviflorum Ridl. in J. Straits Branch Roy. Asiat. Soc. 54: 59 (1910) Maranta arundastrum (Lour.) M.R. Almeida in Fl. Maharashtra 5A: 111 (2009) Maranta arundinacea Blanco in Fl. Filip.: 7 (1837), nom. illeg. Maranta dichotoma D.Dietr. in Syn. Plant. 1: 5 (1839), nom. superfl. Maranta grandis Miq. in Fl. Ned. Ind., Eerste Bijv.: 616 (1861) Maranta tonchat Blume in Enum. Pl. Javae: 36 (1827) Phrynium dichotomum Roxb. in Asiat. Res. 11: 324 (1810), nom. superfl.
Homonimy rodzaju Donax Linnaeus, 1758 (małże z rodziny urąbkowatych) Donax P.Beauv. (Arundo L.)
Znaczenie użytkowe thumb|Ucięte pędy Donax canniformis oraz wyplecione z nich tradycyjne kosze (zachodni Kalimantan) Roślina włóknista Młode pędy używane są w całej Azji Południowo-Wschodniej do wyrobu pułapek na ryby, koszy oraz w powroźnictwie i plecionkarstwie, stanowiąc niekiedy istotne źródło utrzymania dla lokalnej ludności.
W Sarawaku popularne są wzorzyste kosze oraz czapki, maty i nosidełka wykonane z D. canniformis. Na całym Borneo z pędów robi się struny do instrumentów muzycznych. Na Filipinach roślina ta jest substytutem rattanu i wykorzystywana do produkcji podkładek pod talerze, koszy i stojaków na doniczki. Z pędów wykonuje się szeroką gamę wyrobów rękodzielniczych, w tym kapelusze, kosze na śmieci, kosze na pranie, stojaki na doniczki, tace, stoły, stojaki na czasopisma i półki na książki. Liście używane są też do pakowania żywności. Nadają charakterystyczny smak opakowanym produktom spożywczym.
W swoim zasięgu Donax canniformis stopniowo zastępuje rattan w rzemiośle i przemyśle chałupniczym, głównie ze względu na niszczenie i zanikanie pierwotnej dżungli, którą preferuje wiele gatunków palm. Zaletą Donax canniformis jest łatwość zbioru i przygotowania.
Łodygi Donax canniformis są zazwyczaj zbierane z natury. Mają one zazwyczaj kilka metrów długości i średnicę 1–3 cm. Okazjonalnie roślina jest uprawiana, na przykład na Półwyspie Malajskim, w Sarawaku i północnej Sumatrze. Brakuje jednak informacji na temat praktyk sadzenia i uprawy.