Język górnołużycki (górnołuż. ) – jeden z dwóch języków łużyckich, którym posługują się Serbołużyczanie na niewielkim obszarze wokół Budziszyna we wschodniej części Niemiec (kraina historyczna Łużyce Górne). Wraz z językiem dolnołużyckim należy do podgrupy łużyckiej języków zachodniosłowiańskich. Liczba użytkowników języka wynosi około 20 tysięcy.

Język górnołużycki odróżnia się od najbliższego mu języka dolnołużyckiego (razem z którym tworzy podgrupę łużycką języków zachodniosłowiańskich) na wszystkich płaszczyznach języka, m.in. fonetycznej, morfologicznej i słownikowej. Jednocześnie oba języki łączy szereg cech wspólnych, decydujących o ich odrębności od innych języków zachodniosłowiańskich: zachowanie liczby podwójnej, obecność prostych form czasu przeszłego czasowników, dużo większy niż w pozostałych językach udział germanizmów w zasobie słownym. Szereg cech łączy język górnołużycki z językami lechickimiТрофимович К.К., Artykuł ‘Język łużycki’ w Lingwistycznym Słowniku Encyklopedycznym., wiele cech decyduje także o jego podobieństwie do języków podgrupy czesko-słowackiej.

Współcześnie język górnołużycki jest nie tylko językiem kontaktów domowych (w odmianach lokalnych), jego ustandaryzowana postać pełni bowiem funkcję języka literackiego w oświacie, mediach, nauce itd. W porównaniu z językiem dolnołużyckim opisywany język ma większą liczbę użytkowników, charakteryzuje się bardziej konserwatywną normą literacką i lepszym wypracowaniem stylistycznym. Niemniej jednak liczba użytkowników języka górnołużyckiego stale się zmniejsza, posługują się nim zazwyczaj przedstawiciele starszego pokolenia Serbów Łużyckich, przy czym głównym środkiem komunikacji jest dla nich nie dialekt literacki, a jedna z gwar lokalnych (które zachowały się najlepiej w rejonach Górnych Łużyc zamieszkanych przez katolików).

Piśmiennictwo ukształtowało się na bazie alfabetu łacińskiego, pierwsze świadectwa pisemne w języku górnołużyckim pochodzą z XVI wieku. Najstarszym zachowanym tekstem w języku górnołużyckim jest licząca 65 słów rota przyrzeczenia mieszczan budziszyńskich z 1532 roku.

Klasyfikacja Wysuwane były trzy punkty widzenia na miejsce języka górnołużyckiego i dolnołużyckiego w klasyfikacji języków słowiańskich:

Wchodzą one w skład grupy czesko-słowackiej (opinia wyrażona przez Augusta Schleichera); Są one zbliżone do języków lechickich (opinia wyrażona przez J. Baudouina de Courtenay, popierali ją również Witold Taszycki, Zdzisław Stieber, Jerzy Nalepa). Podstawowe argumenty na poparcie tej tezy: prawie identyczne rezultaty metatezy spółgłosek płynnych, analogiczny charakter rozwoju grup *TṛT, przejście *e > *o, *ṛ’ > *ṛ, *ḷ’ > *ḷ przed kolejną spółgłoską zębową, silna palatalizacja spółgłosek przed samogłoskami przednimi, charakterystyczna zarówno dla języków lechickich, jak i łużyckich; Tworzą one odrębną podgrupę języków zachodniosłowiańskich (opinia wyrażona przez Stefana Ramułta, popierał ją Friedrich Lorentz). Arnošt Muka nazywał języki łużyckie mostem do języka polskiego – dla którego bliższy jest język dolnołużycki – oraz czeskiego, z którym więcej cech wspólnych ma język górnołużycki.

Dominującym poglądem we współczesnym językoznawstwie jest klasyfikacja języków łużyckich jako samodzielnej podgrupy języków zachodniosłowiańskich.

Sporne jest zagadnienie wzajemnych relacji między kodem górnołużyckim oraz dolnołużyckim – czy są one dwoma odrębnymi językami czy też może dwoma wariantami języka serbołużyckiego. Pierwszy punkt widzenia reprezentuje Heinz Schuster-Šewc, inni badacze, tacy jak Helmut Faska wraz z większością łużyckich lingwistów, rozpatrują serbołużycki jako jeden język, dzielący się na dwie grupy dialektów, na bazie których powstały dwie różne normy literackie: górnołużycka oraz dolnołużycka.

Analogicznie – dyskusyjna jest kwestia istnienia domniemanego języka prałużyckiego. Dominują dwa poglądy na to zagadnienie: Nie istniał żaden język prałużycki, oba języki łużyckie istniały niezależnie od siebie aż do czasu, gdy zetknęły się ze sobą oba łużyckie masywy osadnicze, oddzielone do tej pory pasem lasów i mokradeł (Z. Stieber, O. Trubaczow); Język prałużycki istniał, ponieważ można zaobserwować liczne innowacje językowe, wspólne dla obu języków łużyckich.

Geografia thumb|Zasięg języków łużyckich w Niemczech

Zasięg i dane liczbowe Ogólna liczba użytkowników języka górnołużyckiego wynosi około 10–15 tys. osób. Według danych Instytutu Serbołużyckiego (Serbski institut, Budyšin) oraz Towarzystwa Szkół Serbołużyckich (Serbske šulske towarstwo) liczba użytkowników języka wynosi 23 tys. osób spośród 40 tys. etnicznych Serbów łużyckich (2009), zamieszkałych w Saksonii; według danych publikacji Ethnologue językiem górnołużyckim posługuje się 18 240 osób spośród 45 tys. etnicznych Serbów łużyckich (1995). Według innych danych liczba 20 tysięcy dotyczy osób mówiących w obu językach łużyckich, 2/3 spośród których posługuje się językiem górnołużyckim.

Język górnołużycki rozpowszechniony jest w regionie historyczno-geograficznym Łużyce Górne (Hornja Łužica, Oberlausitz), znajdującym się współcześnie w składzie kraju związkowego Saksonia (w jego wschodniej części). W większości terytorium to zajmuje środkową i wschodnią część powiatu Budziszyn oraz zachodnią część powiatu Görlitz, w okolicach takich miast, jak Budziszyn, Kamenz, Löbau, Niska, Hoyerswerda (Wojerecy) i Biała Woda. Do czasów współczesnych terytorium zasięgu języka górnołużyckiego znacznie się zmniejszyło, w ciągu kilku stuleci kolejne tereny peryferyjne łużyckiego areału językowego były sukcesywnie przejmowane przez język niemiecki. Niewielka część użytkowników języka górnołużyckiego zamieszkuje w USA.

Centrum kultury górnołużyckiej jest miasto Budziszyn, w którym skoncentrowane są wszystkie naukowe, kulturalne i administracyjne instytucje Łużyc Górnych.

Dane socjolingwistyczne thumb|Szyld przy wejściu do sklepu w Budziszynie z tekstem w języku niemieckim oraz górnołużyckim Sytuacja językowa współczesnych Górnych Łużyc cechuje się pełną niemiecko-serbołużycką dwujęzycznością z tendencją do przejścia ku niemieckiej jednojęzyczności. Sfera użycia języka górnołużyckiego, w odróżnieniu od niemieckiego, jest w znacznym stopniu ograniczona. Język niemiecki jest dla wszystkich Serbów łużyckich uniwersalnym środkiem komunikacji, w odróżnieniu od języka górnołużyckiego, który używany jest (w formie dialektalnej i potocznej) tylko w kontaktach domowych – w gronie rodziny, przyjaciół i znajomych; w życiu społecznym użycie literackiego języka górnołużyckiego ograniczone jest do organizacji serbołużyckich oraz kościoła. Sfera funkcjonowania języka górnołużyckiego obejmuje również serbołużyckie bądź dwujęzyczne grupy w przedszkolach, używanie go jako wykładowego dla szeregu przedmiotów szkolnych, wydawnictwa periodyczne i książkowe, użycie w niektórych sferach sztuki, kultury i nauki, wspierane przez Fundusz Narodu Serbołużyckiego, który działa dzięki wsparciu finansowemu rządu federalnego Niemiec oraz władz Saksonii i Brandenburgii. Jednocześnie jednak, z uwagi na niewielką liczbę uczniów, serbołużyckie szkoły zagrożone są zamknięciem. Przeszkodą w rozwoju języka jest rozbicie administracyjne terytorium zamieszkania Serbołużyczan, rozpoczęty jeszcze w latach 90. masowy odpływ młodzieży z Łużyc na obszar Niemiec Zachodnich, rozwój przemysłowy regionu, zwiększenie eksploatacji złóż węgla brunatnego, które powodowało przesiedlenia Serbów łużyckich, naruszając w ten sposób zwartość terytorium ich zasiedlenia. Stałemu zmniejszaniu się liczby użytkowników języka górnołużyckiego sprzyja ponadto jego niewysoki prestiż, mieszane związki serbołużycko-niemieckie oraz dominująca pozycja języka niemieckiego we wszystkich sferach życia Łużyc Górnych. thumb|left|Budynek Niemiecko-Serbołużyckiego Teatru Narodowego w Budziszynie Język górnołużycki istnieje w kilku formach: w formie ponadregionalnej, do której zaliczają się forma ustna i pisemna, a także formy potoczne (wyróżniana jest także forma pisemna języka potocznego); formami regionalnymi języka górnołużyckiego są dialekty górnołużyckie. Cechą specyficzną wzajemnych relacji między różnymi formami języka górnołużyckiego jest relatywnie duże rozdarcie między językiem literackim a rozwijającym się dialektalnym koiné, wpływającym na formę potoczną języka górnołużyckiego.

Użycie języka górnołużyckiego nie jest równomierne na terytorium całych Łużyc Górnych. Regiony z dominującą populacją katolicką cechują się lepszą sytuacją językową niż regiony ewangelickie.

thumb|Sieć łużyckich szkół w Niemczech Katolicy zamieszkujący na skrajnym zachodzie górnołużyckiego terytorium językowego zachowali proces naturalnego przekazywania języka (początkowo na poziomie dialektu) młodszym pokoleniom przez starszych użytkowników. We wspólnotach katolickich znajdujących się w trójkącie Budziszyn – Hoyerswerda – Kamenz językiem górnołużyckim włada do 60–65% ludności, w niektórych miejscach poziom ten zbliża się nawet do 80–90%. Przedstawicieli młodego pokolenia charakteryzuje dobre posługiwanie się zarówno językiem górnołużyckim, jak i niemieckim. Zdarza się, że również zamieszkała w opisywanych miejscach ludność niemiecka posiada pasywną znajomość języka serbołużyckiego (a czasem jest to nawet znajomość aktywna). W lokalnych parafiach rzymskokatolickich msze celebrowane są w języku górnołużyckim, w części szkół jest on językiem wykładowym, w innych zaś nauczany jest jako oddzielny przedmiot. Cechą charakterystyczną opisywanego regionu jest aktywniejsze niż w innych miejscach Łużyc użycie języka literackiego (zarówno w formie pisemnej, jak i ustnej), wynikające ze skoncentrowania w tym regionie wszystkich górnołużyckich organizacji naukowych i kulturalnych. Mieszkańcy opisywanego terenu często komunikują się ze sobą za pomocą dialektalnych form języka, z których jedne są bliskie do typowych dialektów, a inne – nasyconym dialektyzmami językiem półliterackim. Sytuacja językowa we wspólnotach katolickich przypomina w pewnym stopniu sytuację w centrum kulturalnych Serbów łużyckich – Budziszynie. thumb|left|„Dom Serbski” w Budziszynie, siedziba Związku Serbołużyckich Towarzystw Narodowych „Domowina” thumb|left|Winieta gazety Serbske Nowiny W przypadku większości pozostałych użytkowników języka górnołużyckiego (na terenach konfesyjnie ewangelickich) proces naturalnego przekazywania języka został przerwany. Przedstawiciele średniego i młodszego pokolenia literackiej formy języka ojczystego uczyli się wyłącznie w szkole. Serbołużyczanie stanowią mniejszość i środkiem komunikacji jest dla nich język niemiecki, a miejscowi Niemcy nie znają zazwyczaj języka serbołużyckiego. Użycie języka górnołużyckiego w życiu społecznym jest ograniczone, w szkołach język ten nauczany jest fakultatywnie jako oddzielny przedmiot. Rola języka literackiego jest bardzo niska w porównaniu z formami dialektalnymi. Sytuacja językowa Serbołużyczan w ewangelickich rejonach Łużyc Górnych ma wiele cech wspólnych z sytuacją obserwowaną w Łużycach Dolnych.

O zakresie użycia języka górnołużyckiego w wychowaniu przedszkolnym i szkolnym mówią następujące liczby: według danych z 2009 roku w Saksonii działało 12 serbołużyckich przedszkoli, spośród których 3 funkcjonowały na zasadach programu Witaj. Oprócz tego w 11 przedszkolach stworzono oddzielne grupy działające na zasadach programu „Witaj”. Łużyccy uczniowie uczęszczali do 6 serbołużyckich i 3 dwujęzycznych szkół podstawowych, 4 serbołużyckich i jednej dwujęzycznej szkoły średniej. Ogólnie w roku szkolnym 2009/2010 zarejestrowanych było 2232 uczniów serbołużyckich uczęszczających do szkół swojej mniejszości. Oprócz tego w Budziszynie funkcjonowało gimnazjum serbołużyckie, natomiast w kolejnych dwóch gimnazjach język górnołużycki był nauczany jako oddzielny przedmiot.

Badania nad językiem górnołużyckim prowadzone są w Instytucie Sorabistyki (Institut za sorabistiku) na Uniwersytecie w Lipsku.