mały|Twórca i pierwszy wieloletni redaktor naczelny pisma, Konrad Prószyński Gazeta Świąteczna – warszawski tygodnik adresowany do polskiej ludności wiejskiej, wydawany w latach 1881–1939, założony przez Konrada Prószyńskiego, a wydawany przez Hermana BenniegoKmiecik 1973Katalog Biblioteki Narodowej .

Pomysłodawcą i inicjatorem Gazety Świątecznej, jako czasopisma skierowanego do jak najszerszych warstw chłopstwa polskiego, był Konrad Prószyński, jednak by uniknąć problemów z uzyskaniem zgody władz rosyjskich na nowe wydawnictwo wniosek na koncesjęna swoje nazwisko złożył Herman BenniKmiecik 1973, s. 6. Prószyński, aż do swej śmierci (1908), był redaktorem naczelnym pisma i twórcą większości zawartości numerów, szczególnie od przełomu XIX/XX w. W redakcji do pomocy miał zwykle tylko jedną współpracownicę, toteż zajmował się także obfitą korespondencją z czytelnikami, korektą, załatwianiem zgód od cenzury i poprawą numerów stosownie do jej wymagań oraz sprawami finansowo-gospodarczymiKmiecik 1973, s. 9, 20. Po śmierci Konrada redaktorem naczelnym pisma został jego syn Tadeusz, który utrzymał dotychczasowy profil i zakres tygodnika, zwiększając jednak liczbę fotografii i ilustracji, a dzięki osłabieniu cenzury i liberalizacji w Królestwie Polskim po rewolucji 1905 mógł także zwiększyć liczbę tekstów poświęconych dziejom i patriotycznej kulturze Polski. Udało mu się też zachować duży nakład i pozycję najbardziej poczytnego czasopisma skierowanego do chłopów w KrólestwieKmiecik Z., 1974: Pisma dla ludu wydawane przez obóz narodowo-demokratyczny w Królestwie Polskim po 1905 roku. Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego 13/3, s. 338-340.

Ideą czasopisma było dotarcie do wszystkich grup piśmiennych chłopów, wśród których było dużo bardzo słabo wykształconych i dostarczenie im w przystępny sposób użytecznych informacji, zarówno praktycznych, jak i podnoszących świadomość oraz kulturęKmiecik 1973, s. 7, 8. W związku z powyższym operowano prostym i obrazowym językiemKmiecik 1973, s. 14, 15, a w numerach przeważały krótkie informacje o bieżących wydarzeniach, zwłaszcza z obszarów wiejskich (choć były też doniesienia miejskie i zza granicy) i różne specjalistyczne porady nt. zarówno prowadzenia drobnego gospodarstwa rolnego, jak i prawne, dotyczące sposobów załatwiania spraw w urzędach czy zaciągania kredytów. Ważnym i rozbudowanym działem gazety były listy i pytania od czytelników, na które drukowano odpowiedzi. W poszczególnych numerach ukazywały się utwory literackie (zwykle drobne) i teksty popularnonaukowe, ale stanowiły one mniejszość, co różniło Gazetę od większości innych popularnych periodyków krajowych, ukierunkowanych zazwyczaj na tematykę kulturalno-społeczno-popularnonaukowąKmiecik 1973, s. 7-10. Na ostatniej stronie lub stronach zamieszczano płatne reklamy, zwykle dotyczące produktów i maszyn rolnychJaniak-Jasińska A., 1998: Aby wpadło w oko...: o reklamie handlowej w Królestwie Polskim w początkach XX wieku na podstawie ogłoszeń prasowych. Wydawnictwo DiG, str. 20-23, 27.

Gazeta Świąteczna na samym początku miała objętość 4 stronJaniak-Jasińska A., 1998: Aby wpadło w oko...: o reklamie handlowej w Królestwie Polskim w początkach XX wieku na podstawie ogłoszeń prasowych. Wydawnictwo DiG, strona 14, wkrótce potem już 8 stron i poza winietą nie posiadała ilustracji, na początku XX w. te ostatnie wprowadzono, jednocześnie powiększając pismo do 16 stronKmiecik 1973, s. 7, 19. Ze względu na generalnie ubogą i rozproszoną po całym kraju grupę docelową czytelników, Prószyński od początku przyjął strategię sprzedaży zmierzającą do zdobycia dużej liczby stałych prenumeratorów przy jednoczesnej niskiej jej cenie. Cel ten z powodzeniem osiągnął, m.in. dzięki wprowadzeniu systemu gratyfikacji pieniężnych dla osób będących autorytetami na wsi, za namawianie chłopów do zakupu tytułu. Liczba prenumeratorów szybko rosła, od początkowych ok. 2500, poprzez ok. 4000 w 1887, do 13 000 w 1904. W 1906 nakład niektórych numerów sięgał ok. 30 tys. egzemplarzyKmiecik 1973, s. 23, 24. W efekcie tego Gazeta stała się nie tylko zdecydowanym liderem wśród polskich periodyków ludowych początku XX w., ale i drugim pod względem nakładu tygodnikiem wydawanym w Warszawie, po Tygodniku Ilustrowanym. Przynosiła też wówczas dość wysoki dochódKmiecik 1973, s. 24. Również po śmierci K. Prószyńskiego utrzymywał się wysoki nakład, np. w 1909 wyniósł on 14 tys.Kmiecik 1974, s. 340

W Gazecie Świątecznej publikowali w czasach redakcji K. Prószyńskiego m.in.: Józef Grajnert, Kazimierz Lewicki (o pszczelarstwie) i Michał Mosiołek, czasami także Zygmunt Gloger, Tadeusz KorzonKmiecik 1973, s. 12-14 oraz Józef NakoniecznyKmiecik 1973, s. 23.

W okresie kierowania pismem przez obu Prószyńskich Gazeta była apolityczna, choć pod zarządem Tadeusza stopniowo zbliżała się do Narodowej DemokracjiKmiecik 1974, s. 326, 338, 343. W okresie międzywojennym stała się pismem endeckim, a jej znaczenie zmalałoEncyklopedia PWN, 1964, t. 4Strzeszewski Cz., 1978: Katolickie czasopiśmiennictwo społeczne w Polsce w dwudziestoleciu międzywojennym. Roczniki Nauk Społecznych, 6, strona 36..

Gazeta Świąteczna, zwłaszcza w okresie kierowania przez K. i T. Prószyńskich, odegrała dużą rolę w emancypacji chłopów polskichKmiecik 1973, 1974, również gospodarczej, m.in. skutecznie zachęcając do tworzenia niewielkich spółek rolniczychKoziołek A., 2019: Geneza polskiej prasy ludowej w zaborze rosyjskim. Wieś i Rolnictwo, 182(1), strona 113. Ponadto informacyjny profil tego pisma, język i sposób jego redakcji stał się wzorem dla szeregu ówczesnych czasopism w PolsceKmiecik 1973, 1974.

Przypisy

Bibliografia Kmiecik Z., 1973: Redaktor i czytelnicy "Gazety Świątecznej" (1881-1908). Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego, 12/1, 5-25.

Kategoria:Czasopisma w języku polskim Kategoria:Czasopisma w Polsce (1918–1939) Kategoria:Czasopisma wydawane od 1859 Kategoria:Czasopisma wydawane do 1939 Kategoria:Niewydawane tygodniki polskie Kategoria:Prasa w Warszawie (okupacja niemiecka 1915–1918) Kategoria:Prasa w Warszawie (II Rzeczpospolita) Kategoria:Prasa w Warszawie (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Tygodniki wydawane w Warszawie