mały|290px|Języki i dialekty Europy Środkowo-Wschodniej Język węgierski (węg. ) – język należący do grupy języków ugryjskich, zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej (w ramach rodziny uralskiej). Językiem tym posługuje się co najmniej 14 mln osób – przede wszystkim na Węgrzech, ale także w południowej Słowacji, środkowej Rumunii (Siedmiogród), północnej Serbii (Wojwodina), zachodniej Ukrainie (Zakarpacie), wschodniej Słowenii (Prekmurje), północno-wschodniej Chorwacji i wschodniej Austrii (Burgenland). Język węgierski ma status języka urzędowego na Węgrzech, w Berehowe na Ukrainie, w Słowenii (lokalnie) i w Wojwodinie. Jest to język aglutynacyjny. Współczesny węgierski język literacki powstał w XVI w. Do jego zapisu stosuje się alfabet oparty na piśmie łacińskim.

Kontrowersje wokół pochodzenia języka Począwszy od XIX wieku pochodzenie języka węgierskiego podlegało dyskusji. Początkowo roztrząsano problem, czy język ten jest bliżej spokrewniony z językiem fińskim, jak uznaje się obecnie, czy też językiem tureckim w obrębie kontrowersyjnej grupy ugro-tureckiej. Podejmowano też próby łączenia tego języka z językiem etruskim, sumeryjskim, ormiańskim i kilkudziesięcioma innymi językami.

Od XIX w. zaczęto wysuwać teorie, jakoby język węgierski miał być spokrewniony z językiem japońskim na poziomie ugrofińskiej grupy językowej. Miały na to wskazywać podobieństwa niektórych wyrazów.

Ugrofińskie pochodzenie Węgrów kwestionowane było często z pobudek politycznych.

Współcześnie język węgierski jest jednak powszechnie uznawany przez językoznawców za przedstawiciela rodziny ugrofińskiej, mimo iż wciąż wysuwane są teorie alternatywne.

Pochodzenie języka i porównanie z innymi językami jest dokładniej opisane w rozdziale: słownictwo.

Alfabet

Alfabet języka węgierskiego składa się z 40 liter: 14 samogłosek, 26 spółgłosek (8 złożonych z dwóch liter, 1 z trzech liter).

a, á, b, c, cs, d, dz, dzs, e, é, f, g, gy, h, i, í, j, k, l, ly, m, n, ny, o, ó, ö, ő, p, r, s, sz, t, ty, u, ú, ü, ű, v, z, zs

Fonetyka W języku węgierskim występuje wiele głosek nieistniejących w języku polskim. Reprezentacja ortograficzna języka węgierskiego wyraźnie różni się od polskiej, stąd wielu literom odpowiadają inne dźwięki.

Wymowa samogłosek samogłoska IPA wymowa a [] wymawiane jak polskie o przy większym rozwarciu ust, krótko á [] wymawiane prawie jak polskie a, ale z szerzej otwartymi ustami, długo (ok. 2 razy dłużej niż krótkie a) e [] jak polskie e, krótko é [] jak polskie e, ale z bardziej przymkniętymi ustami (zbliżające się do i) i dłużej (jak niemieckie eh w słowie nehmen) i [] jak polskie i, ale nie zmiękczające poprzedzającej spółgłoski, krótkie í [] jak polskie i, tylko dłużej o [] jak polskie o, ale z bardziej ścieśnionymi wargami (zbliżające się do u), krótkie ó [] jak o, tylko dłużej (niemieckie oh w słowie Sohn) ö [] wymawiane jak polskie y przy układzie warg jak przy o (niemieckie ö), krótko ő [] jak ö, tylko dłużej (niemieckie öh w Söhne) u [] jak polskie u, krótko ú [] jak polskie u, tylko dłużej ü [] wymawiane jak polskie i przy układzie warg jak przy u (niemieckie ü w München), krótko ű [] jak ü, tylko dłużej

Różnica między a a o polega na tym, że a wymawia się praktycznie jak polskie o, podczas gdy węgierskie o wymawia się jak polskie o z wyraźnie zaokrąglonymi wargami, co daje efekt głoski pomiędzy polskim o a u. Głoskę zapisywaną jako á wymawia się jako bardzo wyraźne polskie a.

Samogłoski węgierskie dzielą się na: krótkie: a, e, i, o, ö, u, ü, długie: á, é, í, ó, ő, ú, ű.

Należy wyraźnie różnicować głoski długie od krótkich. Głoski długie wymawiane są w przybliżeniu dwa razy dłużej niż krótkie. Należy także pamiętać, że w parach a – á, e – é dochodzi także do zmiany jakościowej głosek.

Wymowa spółgłosek spółgłoska IPAwymowa cs []jak polskie cz dz []jak polskie dz dzs []jak polskie dż gy []pomiędzy polskim dź, a zmiękczonym g (jak gi w wyrazach gil/nogi) ly []jak polskie j ny []jak polskie ń s []jak polskie sz sz []jak polskie s ty []pomiędzy polskim ć, a zmiękczonym k (jak ki w wyrazach kilka/paczki) v []jak polskie w zs []jak polskie ż

(Spółgłoski nieuwzględnione w tabeli wymawia się w przybliżeniu jak w języku polskim).

Spółgłoski podwójne wymawia się dłużej zmiękczeniu podlegają d, n, t (gy, ny, ty) zachodzi zjawisko asymilacji bezdźwięczne c, cs, f, k, p, s, sz, t, ty udźwięczniają się przed dźwięcznymi b, d, dz, dzs, g, gy, z, zs dźwięczne ubezdźwięczniają się przed bezdźwięcznymi spółgłoski pisane przy pomocy dwóch liter (cs, dz, dzs, gy, ly, ny, sz, ty, zs) przy podwojeniu tracą drugą literę pierwszego znaku (cs+cs=ccs). Podwójne litery wymawia się długo. Pełną pisownię przywracamy przy przenoszeniu wyrazów.

Akcent W języku węgierskim akcent pada zawsze na pierwszą sylabę wyrazu. Nie akcentuje się przedimków.

Harmonia wokaliczna W języku węgierskim występuje zjawisko harmonii samogłoskowej. Żeby dokładniej poznać to zjawisko, należy dokonać podziału na samogłoski nisko- oraz wysokobrzmiące: niskobrzmiące: a, á, o, ó, u, ú wysokobrzmiące: e, é, i, í, ö, ő, ü, ű Harmonia samogłoskowa odgrywa ważną rolę przy dodawaniu końcówek, których przeważająca ilość ma dwoistą formę zależną od samogłosek zawartych w wyrazie. Do samogłosek niskobrzmiących (tylnych) dodajemy końcówki z samogłoskami tylnymi, a do wysokobrzmiących (przednich) przednie.

Gramatyka W węgierskiej gramatyce wyróżnia się następujące części mowy: rzeczowniki czasowniki przymiotniki liczebniki zaimki przedimki poimki.

Rzeczownik Węgierski rzeczownik odmienia się przez przypadki, które jednak tworzy się zupełnie inaczej niż we wszystkich językach europejskich. Język węgierski ma liczbę mnogą. Charakterystyczne są także końcówki dzierżawcze (odpowiedniki zaimków dzierżawczych).

Odmiana rzeczownika W języku węgierskim nie ma rodzajów gramatycznych. Polskiej odmianie rzeczownika przez przypadki i używaniu ich z przyimkami odpowiadają końcówki okolicznikowe dodawane do wyrazów. Ta „deklinacja”, która powinna być nazywana aglutynacją, jest niczym innym jak prostym „dolepianiem” odpowiednika polskiego przyimka na końcu wyrazu. I tak: vonat-ban oznacza dosłownie „pociąg-w” (= „w pociągu”) – samo słowo właściwe poprzez dodanie tej końcówki przyimkowej nie zmienia formy, jak w języku polskim.

nazwa przypadkukońcówkiznaczenieprzykładnominativus – (mianownik) vonat – pociągaccusativus -t (biernik) vonatot (głoska o jest spójką) dativus -nak, -nek (celownik) vonatnak – pociągowi essivus-formalis -ként jako vonatként – jako pociąg essivus-modalis -ul, -ül w jaki sposób lengyelül – po polsku illativus -ba, -be do wnętrza (D); w (B) vonatba – do pociągu inessivus -ban, -ben w (Ms) vonatban – w pociągu elativus -ból, -ből z (D) vonatból – z pociągu allativus -hoz, -hez, -höz do zewnątrz (D); ku (C) vonathoz – ku pociągowi adessivus -nál, -nél przy (Ms); u (D) vonatnál – przy pociągu ablativus -tól, -től od (D) vonattól – od pociągu sublativus -ra, -re na (B) vonatra – na pociąg superessivus -n, -on, -en, -ön na (Ms) vonaton – na pociągu delativus -ról, -ről z (D); o (Ms) vonatról – o pociągu instrumentalis-comitativus -val, -vel z (N); N vonattal – z pociągiem (asymilacja; „v” z przyrostków -val, -vel dołączane po spółgłosce zamienia się w tę spółgłoskę, np. kép + vel = képpel (z obrazem), ház + val = házzal (z domem) itp. Po samogłoskach zostaje v, np. óra + val = órával (z godziną). causalis-finalis -ért za (B); dla (D); o (B); po (B) vonatért – o pociąg translativus-factivus -vá, -vé w (B) vonattá – w pociąg (asymilacja, podobnie jak w przy dodawaniu końcówki -val, -vel, „v” dołączane po spółgłosce zmienia się w tę spółgłoskę, np. kép + vé = képpé (w obraz [np. zmienia się w obraz, staje się obrazem]), ház + vá = házzá (w dom), ipt. Po samogłoskach zostaje v, np. drága + vá = drágává (staje się drogie) terminativus -ig do czasu/miejsca (D) januárig – do stycznia formalis -képp, -képpen jako (M); w charakterze (D) segítségképp(en) – jako pomoc temporalis -kor o (godzinie) hét órakor – o godzinie siódmej genetivus -nak, -nek (w przybliżeniu dopełniacz) embernek (a feje) – (głowa) człowieka sociativus -stul, -stül wraz z családostul – z rodziną locativus -t, -ott, -ett, -ött w (dotyczy tylko niektórych miast) Győrött – w Győrze (miasto) distributivus -nként 1) co (oznacza, że zjawisko powtarza się co pewien okres), 2. na évenként – co roku, személyenként – na osobę (przypada) distributivus temporalis -nta, -nte Oznacza, że zjawisko odnosi się do jakiegoś okresu, przedziału czasu. hetente – tygodniowo modalis-essivus I -(a)n, -(e)n jak vidáman – wesoło modalis-essivus II -lag, -leg jak egyhangúlag – jednogłośnie multiplicativus -szor, -szer, -ször ile razy egyszer – jeden raz

Warto też zauważyć ogólną zasadę, że jeśli wyraz kończy się na krótką samogłoskę a lub e, to po dodaniu wymienionych wyżej końcówek (z wyjątkiem -kor) samogłoska ta ulega wydłużeniu, np. haza (ojczyzna), hazában, hazától, hazára, hazának; megye (komitat), megyébe, megyével, megyéhez itd.

Miasta Przy odmianie nazw miejscowości rdzennie węgierskich (tzn. znajdujących się na obszarze historycznych Węgier, tzw. Korony św. Stefana) należy traktować je jak wzgórze, na które się wchodzi, a nie obszar, do którego się wchodzi. Dlatego jeśli mówi się o mieście jako o miejscu znajdowania się, najczęściej nie używa się inessivusa (-ban/-ben – w czymś), ale superessivusa (-an/-en/-ön/-n – na czymś). Analogicznie, mówiąc o celu podróży używa się nie illativusa (-ba/-be – do środka czegoś), lecz sublativusa (-ra/-re – na coś), a o punkcie wyjazdu – nie elativusa (-ból/-ből – ze środka czegoś), ale delativusa (-ról/-ről – z wierzchu czegoś). Dotyczy to też samych Węgier, ale nie dotyczy innych miast i krajów. A więc: Budapesten, Budapestre, Budapestről; Miskolcon, Miskolcra, Miskolcról; również Nagyváradon (Oradea) itd., Besztercebányán (Bańska Bystrzyca) itd.; a przede wszystkim Magyarországon, Magyarországra, Magyarországról (podobnie jak po polsku: na Węgrzech, na Węgry).

Wyjątków od tej zasady jest sporo – są to miejscowości kończące się na -n, -ny i -város („miasto”), oraz większość kończąca się na -m, -i. Czyli: Veszprémben, Veszprémbe, Veszprémből; Sopronban, Sopronba, Sopronból; Pozsonyban, Pozsonyba, Pozsonyból (Bratysława).

Miejscowości zagraniczne nie stosują się do „zasady wzgórza”. Czyli: Varsóban itd. (Warszawa), Bukarestben itd. Wenecja – miasto we Włoszech – odmienia się: Velencében, Velencébe, Velencéből, ale wieś między Budapesztem a Székesfehérvárem, która nazywa się tak samo – Velence – już będzie się odmieniać według zasady „wzgórza”: Velencén, Velencére, Velencéről.

Czasami, zamiast inessivusa i superessivusa, używa się starej, ugrofińskiej końcówki locativusa -ott/-ött/-ett (słychać ją w takich słówkach, jak itt – tu, ott – tam, alatt – pod, fölött – nad, között – między). Dotyczy ona głównie miast zakończonych na -vár (dosł. zamek) – jak Kaposvár → Kaposvárott, Gyulafehérvár → Gyulafehérvárott (Alba Iulia) oraz kilku innych, np. Pécs → Pécsett, Győr → Győrött. Dla określenia ruchu używa się tradycyjnie sublativusa i delativusa. Końcówka locativusa nie jest obowiązkowa dla tych kilku pozostałych miast i ma tu głównie znaczenie historyczne – mówi się też Pécsen, Győrben – natomiast cały czas należy używać locativusa dla miast zakończonych na -vár, a więc nie można powiedzieć: Kaposvárban lub Kaposváron.

Liczba mnoga Liczbę mnogą tworzymy za pomocą końcówki -k.

Np. jó – jók (dobry – dobrzy, dobre); ajtó – ajtók (jedne drzwi – kilkoro drzwi);

Jeżeli wyraz kończy się na samogłoskę -a lub -e, to samogłoski te, po dodaniu do nich przyrostków, wydłużają się na -á i -é.

Np. lámpa – lámpák (lampa – lampy); tábla – táblák (tablica – tablice); barna – barnák (brązowy – brązowe); lecke – leckék (lekcja – lekcje).

Jeśli wyraz kończy się spółgłoską, to pomiędzy temat a przyrostek liczby mnogiej wstawiamy samogłoskę łączącą. Dla wyrazów z samogłoskami przednimi jest nią -e lub -ö, a z samogłoskami tylnymi