Leon Sowa, ps. „Jaś” (ur. 11 listopada 1904 we wsi Borów gm. OpatówekLeon Sowa: Życiorys, rękopis z dn. 13 paźdz. 1939 r., archiwum Szkoły Podstawowej im. Obrońców Westerplatte w Ujeździe, zm. 13 sierpnia 1942 w KL Auschwitz) – nauczyciel, członek AK, komendant I rejonu AK obwodu Tomaszów Mazowiecki.
Życiorys Przed wojną Naukę rozpoczął w r. 1912 w szkole rosyjskiej w Opatówku. Po rocznej przerwie w latach 1914–1915, spowodowanej wybuchem I wojny światowej, kontynuował naukę w szkole ludowej w Borowie do roku 1919, kiedy to wstąpił do 2-letniej preparandy nauczycielskiej w Opatówku. Po jej ukończeniu przez 4 lata kontynuował naukę w seminarium nauczycielskim w Liskowie, pow. kaliski. Po przeniesieniu tegoż seminarium do Słupcy w 1926 r., na 5 rok nauki udał się do seminarium nauczycielskiego w Tomaszowie Mazowieckim, które ukończył w r. 1927, uzyskując maturę i prawo nauczania w publicznych szkołach powszechnych (PSP). Przez rok pozostawał bez pracy z uwagi na brak wolnych stanowisk w okolicznych szkołach. W r. 1928 został zatrudniony jako nauczyciel w PSP w Będkowie. W r. 1933 złożył egzamin nauczycielski, a 1 sierpnia 1935 awansował na stanowisko kierownika PSP II stopnia w pobliskiej Olszowie. W r. 1930 ożenił się z Kazimierą Bączewską, nauczycielką szkoły w Będkowie, z którą miał dwóch synów Jerzego ur. 1931 i Janusza ur. 1934. Żona pracowała razem z nim jako nauczycielka w szkole w Olszowie. W okresie 1935–1939 dał się poznać jako ceniony i lubiany przez uczniów nauczyciel. Oprócz zajęć w klasie, uczył dzieci rzeczy praktycznych m.in. pszczelarstwa. Po wybuchu wojny początkowo zajmował się naprawami budynku szkolnego, w tym zachodniego szczytu szkoły zniszczonego przez pocisk artyleryjski, w trakcie obrony 6 września 1939 r. pobliskich stanowisk 43 pp.. W konspiracji W październiku 1939 r., wraz z siedmioma innymi młodymi ludźmi założył tajną organizację. Byli to: bracia Walerian, Adolf i Edward Bączewscy (szwagrowie Leona - pochodzący z okolic Krosna i zamieszkali w Tomaszowie przy ul. Rolanda 15), Zbysław Gorzelak, Tadeusz Górnicki, Henryk Nowak (ps. „Szelągowski”Późniejszy zdrajca i konfident Gestapo.) i Stanisław RychterKazimierz Kucharski ps. „Garda”, „Tomaszów-Okupacja-Podziemie” - maszynopis, 1967. Początkowo organizacja miała luźną strukturę i nie posiadała nazwy. W konspiracji nazywano ich "Grupą ośmiu" lub "Grupą Walera". Z chwilą utworzenia w marcu 1940 r. tomaszowskiego obwodu ZWZ członkowie organizacji, w tym Sowa wraz z żoną, znaleźli się w jego strukturach. Od 1 stycznia 1941 r. uporządkowano strukturę obwodu tomaszowskiego dzieląc go na 8 rejonów. Ppor. Leon Sowa ps. „Jaś” został komendantem obwodu nr I Olszowa o kryptonimie „Żagiew”. Jego żona weszła w skład komendy rejonu ZWZ (od 15 lutego 1942 r. Armii Krajowej). Szkoła w Olszowie stanowiła centrum działalności I rejonu. Często przebywał tam brat Kazimiery Sowowej Walerian Albin Bączewski ps. „Konrad” i „Waler”, współzałożyciel "Grupy ośmiu", od lutego 1941 kierownik sekcji wywiadu ZWZ obwodu tomaszowskiego na Spałę, później oficer łącznikowy (ps. „Wichrowski”) w Komendzie Głównej AK. W dn. 7 marca 1942 aresztowano czterech funkcjonariuszy granatowej policji w Będkowie, w tym trzech członków wywiadu AK o pseudonimach "Nowicki", "Orzeł" i "Grom". W wyniku śledztwa ustalono personalia wielu innych członków AK, a w następstwie dokonano szeregu aresztowań. W dzień Bożego Ciała 4 czerwca 1942 r. został aresztowany Leon Sowa. Sowa miał w obejściu przygotowane dwie skrytki, w których się ukrywał, jedną w stodole drugą w mieszkaniu. Rano wyszedł ze skrytki w stodole i nie podejrzewając niebezpieczeństwa w dzień świąteczny, umył się i przebrał. Później jednak ukrył się w skrytce w mieszkaniu. Niedługo po tym do budynku wpadło Gestapo i rozpoczęło przeszukiwanie. Słysząc krzyki bitej żony Sowa wyszedł z ukrycia i został aresztowany wraz z nią. Przesłuchiwany i bity na komendzie Gestapo przy ul. Zapiecek w Tomaszowie Maz. został zesłany do KL Auschwitz (numer obozowy 44667), gdzie zginął zamordowany 13 sierpnia 1942 r. Jego żona Kazimiera (ur. 9 sierpnia 1905 r. w Krośnie, zm. 2 kwietnia 1989 r. w Warszawie) została zesłana do KL Ravensbrück (nr obozowy 12121) transportem z 21 czerwca 1942 r. Udało się jej przeżyć i powróciła do szkoły w Olszowie, którą przez pewien czas kierowała, by następnie objąć stanowisko zastępcy kierownika szkoły podstawowej nr 13 w Tomaszowie Mazowieckim.
Upamiętnienie Jego nazwisko, obok czterech innych, jest wymienione na pomniku pamięci nauczycieli gminy Ujazd – ofiar II WŚ, przed szkołą podstawową im. Obrońców Westerplatte w Ujeździe.
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Członkowie Związku Walki Zbrojnej Kategoria:Polacy – ofiary KL Auschwitz Kategoria:Polscy nauczyciele Kategoria:Urodzeni w 1904 Kategoria:Zmarli w 1942