Kościoły o zdwojonej konstrukcji ścian – grupa kościołów drewnianych zachowanych obecnie tylko w Wielkopolsce o nietypowej konstrukcji ścian obwodowych, tworzonych przez dwa równoległe ustroje – szkieletowy i wykonany z litego drewna, konstrukcji zrębowej (wieńcowej) lub dylowej (mieszanej, złożonej z poziomych bali i pionowych słupów).
Charakterystyka thumb|240px|Kościół Świętego Krzyża w Buku thumb|240px|Kościół św. Michała Archanioła w Domachowie thumb|240px|Kościół św. Mikołaja w Gąsawie thumb|240px|Kościół Matki Boskiej Siewnej w Herburtowie thumb|240px|Kościół św. Katarzyny i Niepokalanego Serca Maryi w Łękach Wielkich thumb|240px|Kościół Narodzenia św. Jana Chrzciciela w Nowych Dworach thumb|240px|Kościół św. Mikołaja w Słopanowie thumb|240px|Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Starym Gołębinie thumb|240px|Kościół św. Mikołaja w Wierzenicy thumb|240px|Kościół św. Rocha w Poznaniu thumb|240px|Synagoga w Kórniku Drewniane kościoły o zdwojonej konstrukcji ścian zachowały się w Polsce jedynie na terenie Wielkopolski, a dokładnie województw poznańskiego i kaliskiego I Rzeczypospolitej (budowę taką ma też kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Kanigowie na Warmii, jednak ma on ścianę murowaną i szkieletowąLeszek Wawrykiewicz, Odkrycie gotyckiego kościoła o unikatowej, murowano-szkieletowej konstrukcji w Kanigowie, w: Ochrona Zabytków, nr 3/2008, s. 21–42.). Nigdzie indziej nie stwierdzono, by dochowały się do czasów obecnych, również w regionach bezpośrednio przyległych. Częściowo są to świątynie o pierwotnej zdwojonej konstrukcji, budowane jako takie (31 obiektów z XVII-XVIII wieku) oraz kościoły, gdzie rozwiązanie takie zastosowano wtórnie, dobudowując do XVI-, bądź XVII-wiecznego zrębu XVII- lub XVIII-wieczny szkielet (dziewięć obiektów). Łącznie więc zachowało się czterdzieści świątyń o charakterystycznej konstrukcji zdwojonych ścian. Z badań archiwalnych wynika, że istniało jeszcze pięć takich budowli, które nie zachowały się do dziś. Oprócz trzech kościołów katolickich były to jeszcze po jednym: zbór i synagoga.
W zdwojonej konstrukcji system szkieletowy zawsze okalał konstrukcję zrębową od zewnątrz. Oba systemy funkcjonowały albo autonomicznie (obok siebie), albo integrowano je w ramie szkieletowej. W tym drugim przypadku słupy ramy stawały się łątkami dla dyli, a ściana miała jeden oczep. Dach mógł być osadzany w zależności od powyższego na jednym albo dwóch oczepach.
Rozwiązanie ma rodowód średniowieczny. Pierwsze wzmianki o zagadnieniu zdwojonych ścian w architekturze sakralnej dotyczą kościołów z terenu Wielkopolski (problem zainaugurował Johann Heise w 1884 odnośnie kościoła św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Sypniewie). Potem sprawę opisywali m.in. Julius Kohte w swoim katalogu (kościół Narodzenia św. Jana Chrzciciela w Nowych Dworach, Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Popowie Kościelnym, czy św. Mikołaja w Gąsawie). W polskiej literaturze przedmiotu zagadnienie wprowadził Zygmunt Gloger opisując bóżnice w Przedborzu i Pilicy. Wypowiadał się na ten temat także Adolf Szyszko-Bohusz (1927, Predbórz), jak również Alfred Grotte (Nowe Dwory i zbór w Herburtowie), Richard Frase (Nowe Dwory, Herburtowo), Maria oraz Kazimierz Piechotkowie (1957, jak poprzednicy, także synagoga w Działoszycach i Połańcu) i inni.
Świątynie Zachowane świątynie są rozproszone po całym terenie Wielkopolski, przy czym obiekty o konstrukcji pierwotnej najliczniej występują w centrum regionu (kilkanaście sztuk), głównie w widłach Warty i Wełny. Kilka stoi w dorzeczu Obry, jak również w dolinie Noteci. Na południu ich zasięg kończy się w rejonie Leszna i Kalisza. Skrajnie wysunięte są kościoły: św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Sypniewie (północ), św. Andrzeja Apostoła w Borkowie Starym (wschód), Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej w Oporowie (południe) i św. Bartłomieja w Kalsku (zachód). Świątynie o wtórnie zdwojonej konstrukcji koncentrują się w południowej części regionu (np. kościół św. Łukasza Ewangelisty w Świerczynie, czy św. Michała Archanioła w Domachowie). Na północny zachód najdalej wysuniętą budowlą jest kościół w Nowych Dworach, a na wschód – w Gąsawie. Obiekty takie zupełnie nie występują na ziemiach: łęczyckiej, sieradzkiej, wieluńskiej, ostrzeszowskiej, kępińskiej, czy wałeckiej. W materiałach źródłowych odnotowano tylko dwa nazwiska budowniczych świątyń o zdwojonych ścianach. Byli to cieśla Hillel Benjamin z Łaska (bóżnice w Kórniku, Lutomiersku i Złoczewie, gdzie zginął spadłszy z rusztowania) i Jochan Schöneeck z Górzna (zbory w Herburtowie i Nowych Dworach).
Wykaz obiektów istniejących Zachowane kościoły o zdwojonej konstrukcji ścian w Polsce: kościół Świętego Michała Archanioła w Błociszewie (około 1720), powiat śremski, kościół św. Andrzeja Apostoła w Brodach (1673), powiat nowotomyski, kościół św. Franciszka z Asyżu w Bronikowie (1670, 1738), powiat kościański, kościół Świętego Krzyża w Buku (cmentarny, 1754), powiat poznański, kościół św. Marcina w Bukowcu (1737), powiat nowotomyski, kościół św. Małgorzaty w Chojnie (1766), powiat wągrowiecki, kościół św. Mikołaja i św. Jadwigi w Dębnicy (1726), powiat gnieźnieński, kościół św. Michała Archanioła w Domachowie (1568, 1775), powiat gostyński, kościół św. Mikołaja w Gąsawie (druga ćwierć XVII wieku, 1700), powiat żniński, kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Gogolewie (1779), powiat śremski, kościół św. Andrzeja Apostoła w Golinie (druga połowa XVII wieku, 1739), powiat jarociński, kościół św. Kazimierza w Gułtowach (1737-1738), powiat poznański, kościół Matki Boskiej Siewnej w Herburtowie (1782), powiat czarnkowsko-trzcianecki, kościół św. Anny w Jaktorowie (1763-1766), powiat chodzieski, kościół Wszystkich Świętych w Jeżewie (1740), powiat gostyński, kościół św. Bartłomieja w Kalsku (1692), powiat międzyrzecki, kościół św. Jana Chrzciciela w Kiszkowie (1733), powiat gnieźnieński, kościół św. Katarzyny i Niepokalanego Serca Maryi w Łękach Wielkich (1776), powiat grodziski, kościół św. Wawrzyńca w Mącznikach (1700), powiat średzki, kościół św. Mikołaja w Młodojewie (XVII wiek), powiat słupecki, kościół św. Jakuba w Niechanowie (1772-1773), powiat gnieźnieński, kościół Narodzenia św. Jana Chrzciciela w Nowych Dworach (1615, 1700), powiat czarnkowsko-trzcianecki, kościół Świętego Krzyża w Obornikach (1766), powiat obornicki, kościół Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej w Oporowie (1640), powiat leszczyński, kościół Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Popowie Kościelnym (1720), powiat wągrowiecki, kościół św. Katarzyny w Potulicach (1726), powiat wągrowiecki, kościół św. Mikołaja w Prochach (XVII wiek), powiat grodziski, kościół św. Mikołaja w Słopanowie (1695), powiat szamotulski, kościół św. Stanisława Biskupa Męczennika w Sokolnikach (1682), powiat gnieźnieński, kościół św. Marii Magdaleny w Sośnicy (1745), powiat pleszewski, kościół św. Andrzeja Apostoła w Borkowie Starym (1710), powiat kaliski, kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Starym Gołębinie (około 1660, trzecia ćwierć XVIII wieku), powiat kościański, kościół Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny w Starymgrodzie (około 1660, przed 1794), powiat krotoszyński, kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Sypniewie (1781), powiat sępoleński, kościół św. Łukasza Ewangelisty w Świerczynie (po 1650, około 1730), powiat leszczyński, kościół św. Mikołaja w Wierzenicy (około 1600, czwarta ćwierć XVIII wieku), powiat poznański, kościół św. Klemensa w Zakrzewie (przed 1610, 1728), powiat rawicki, kościół św. Jakuba Apostoła w Żabnie (1789), powiat śremski, kościół Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej w Żegocinie (1714), powiat pleszewski, kościół św. Marcina w Żoniu (1749), powiat chodzieski.
Wybór obiektów nieistniejących Niektóre ze świątyń nieistniejących lub całkowicie przebudowanych: synagoga w Kórniku (1767, rozebrana przez Niemców w 1940), powiat poznański, kościół św. Rocha w Poznaniu (1749, rozebrany w 1937 pod nowy), kościół św. Stanisława Biskupa w Pruścach (wcz. Świętej Trójcy, 1763, spalony w 1802), powiat obornicki, kościół św. Piotra i Pawła w Runowie (1780 lub wcześniej, rozebrany około 1990), powiat czarnkowsko-trzcianecki, kościół św. Michała Archanioła w Samarzewie (1766, spalony w 1969), powiat słupecki, synagoga w Fordonie (Bydgoszcz) – hipotetycznieAleksander Jankowski, Zabytkowa bóżnica murowana w Bydgoszczy-Fordonie w świetle najnowszych badań,w: Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, nr 56.2 (2011), s. 53..
Przypisy
Kategoria:Architektura sakralna Kategoria:Historia Wielkopolski Kategoria:Kościoły w województwie wielkopolskim