Pieniądz zastępczy Oleśnicy

Pieniądz zastępczy Oleśnicy – bony, monety i żetony emitowane przez różne instytucje na przełomie II i III dekady XX wieku, wykorzystywane w celu zaspokojenia niedoboru pieniądza na rynku i zachowania płynności regulacji zobowiązań na terenie powiatu oleśnickiego.

Tło 4 sierpnia 1914 roku Reichstag podjął działania prawne mające na celu zachowania kontroli państwa nad finansami i gospodarką. Zawieszono wymienialność pieniądza na złoto i zwiększono emisję banknotów, aby zapewnić płynność gotówkową i zabezpieczyć zapotrzebowania państwa na wydatki na czas I wojny światowej. Jednym z narzędzi mającym wspomóc te działania były kasy pożyczkowe (niem. Darlehnkassen), które uprawniono do emisji bonów (niem. Darlehnskassenscheine) o wartości 1,5 mld marek. Nie były one ustawowym środkiem płatniczym, ale musiały być i były honorowane przez urzędy państwowe oraz lokalne. Trwająca wojna i związane z nią wysiłki zbrojeniowe, żywieniowe i wojskowe powodowały zanik monet zdawkowych z obiegu. W tym celu trzy ministerstwa: finansów, spraw wewnętrznych oraz handlu i rzemiosła 8 maja 1917 roku zachęciły do emisji zastępczych znaków wartościowych. Tym samym obok bonów w obiegu znalazły się monety. Na początku października 1918 roku Bank Rzeszy zwrócił się z prośbą do władz gminnych, aby te przygotowane były do emisji pieniądza zastępczego na wypadek kryzysu. Z kolei 8 października, w związku z pogarszającą się sytuacją finansową państwa, ministrowie handlu i przemysłu, finansów i spraw wewnętrznych powtórzyli tę prośbę, a Bank Rzeszy uznał tymczasowe środki płatnicze za chwilowo wspomagające płynność rynku finansowego. W ten sposób rząd upoważnił władze miejskie do emisji pieniądza zastępczego, ale bez udzielania zezwoleń pisemnych. W czerwcu 1920 roku zakazano bicia monet zastępczych, jednak ich emisje mające miejsce później wskazują, że nie respektowano tego zakazu. W dalszym ciągu emitowano papierowe znaki zastępcze, jednak od 1921 roku ich emisja i obieg były bardziej kontrolowane przez władze lokalne. W związku z kontrybucjami nałożonymi na Niemcy i słabnąca gospodarka sprawiły, że 17 lipca 1922 roku uchwalona przez Reichstag ustawa dotycząca wydawania i wycofywania pieniądza zastępczego upoważniała władze lokalne do udzielania zgody na emisję pieniądza zastępczego (niem. Notgeld), co miało ograniczyć niekontrolowany napływ tego pieniądza na rynek. Na emitentów nałożono także obowiązek określenia wartości emitowanych notgeldów. Od 1923 roku, kiedy wprowadzono w Niemczech markę rentową (Rentenmark) podjęto działania mające na celu wycofanie z obiegu pieniędzy zastępczych. Jednak oficjalny zakaz emisji, wydawania i przyjmowania pieniędzy zastępczych został wprowadzony 30 października 1931 roku.

Notgeldy i monety Kaufmännischer Verein Oels W 1918 roku, ze względu na brak monety zdawkowej na rynku, Związek Kupiecki (niem. der Kaufmännischer Verein Oels) wyemitował za zgodą władz dwie żelazne monety o nominałach pięć i dziesięć fenigów oraz bon o nominale 50 fenigów. 31 października tego samego roku lokalna gazeta „Lokomotive an der Oder” podała do wiadomości, że wspomniane monety oraz bon wejdą do obiegu lokalnego. Do ich wydania zostali upoważnieni udziałowcy i właściciele firm. Zostali oni zobligowani do wniesienia kaucji do niemieckiego banku centralnego (Reichsbank) na poczet zabezpieczenia wyemitowanych monet i bonu. Były one przeznaczone do regulowania należności w przedsiębiorstwach i instytucjach publicznych. Monety były wybijane przez mennicę Gebrüder Kugel & Fink z Lüdenscheid.

Łącznie Związek Kupiecki wyemitował pięć emisji bonów. Ich druk zlecono drukarni Grass, Barth & Comp. W. Friedrich Breslau. Pierwszy bon został wyemitowany w 1918 roku i jego nominał wynosił 50 fenigów. W 1920 roku wyemitowano bon 25-fenigowy. W tym samym roku, ale w październiku do obiegu wprowadzono nowy bon o nominale 50 fenigów. Kolejna emisja miała miejsce w marcu 1921 roku i zawierała notgeldy o nominałach 10 fenigów (w trzech odmianach) i 25 fenigów. Ostatnia emisja została wydrukowana w 1922 roku. Bony posiadały nominały 25, 50, 75 fenigów i jednej marki. Ich projektantką była najprawdopodobniej Helma Fischer.

Monety WartośćWizerunekCharakterystyka5 fenigów grafikaAwers: napis „A/KÄUFMANNISCHER/VREIN/OELS I. SCHL.”Rewers: cyfra 5, nad nią napis „KRIEGSGELD 1918”, pod nią napis „PFENNIG”, napisy rozdzielone z obu stron sześcioramiennymi gwiazdkamiData emisji: 1918Materiał: żelazoKształt: okrągłyŚrednica: 18,8 mm10 fenigów(odmiana I) grafikaAwers: napis „A/KÄUFMANNISCHER/VREIN/OELS I. SCHL.”Rewers: cyfra 10, nad nią napis „KRIEGSGELD 1918”, pod nią napis „PFENNIG”, napisy rozdzielone z obu stron sześcioramiennymi gwiazdkami, których promienie skierowane są w dółData emisji: 1918Materiał: żelazoKształt: okrągłyŚrednica: 21,6 mm lub 21,8 mm10 fenigów(odmiana II) grafikaAwers: napis „A/KÄUFMANNISCHER/VREIN/OELS I. SCHL.”Rewers: cyfra 10, nad nią napis „KRIEGSGELD 1918”, pod nią napis „PFENNIG”, napisy rozdzielone z obu stron sześcioramiennymi gwiazdkami, których promień skierowany jest w dółData emisji: 1918Materiał: żelazoKształt: okrągłyŚrednica: 21,6 mm lub 21,8 mm10 fenigów(odmiana I) grafikaAwers: napis „A/KÄUFMANNISCHER/VREIN/OELS I. SCHL.”Rewers: cyfra 10, nad nią napis „NOTGELD 1920”, pod nią napis „PFENNIG”, napisy rozdzielone z obu stron sześcioramiennymi gwiazdkami, których promień skierowany jest w dółData emisji: 1920Materiał: żelazoKształt: okrągłyŚrednica: 19,8 mm10 fenigów(odmiana II) grafikaAwers: napis „A/KÄUFMANNISCHER/VREIN/OELS I. SCHL.”Rewers: cyfra 10, nad nią napis „NOTGELD 1920”, pod nią napis „PFENNIG”, napisy rozdzielone z obu stron sześcioramiennymi gwiazdkami, których promień skierowany jest w dółData emisji: 1920Materiał: żelazoKształt: okrągłyŚrednica: 19,8 mm

Notgeldy NominałWizerunekCharakterystyka50 fenigów bezramki|275x275pxAwers: herb Oleśnicy, gilosz, nominał, podpisy, napisy „Gutschein für/Fünfzig Pfennig/Nur im verkehr f. Stadt un Kreis Oels/Oels i. Schl., am 1 Oktober 1918/Der Kaufmännische Verein Oels” i „Gültig bis zum Ablauf desjenigen Monats, der/auf den Monat flogt,in dem der Käufmanniche/Verein Oels zur Rückgabea ugefordert hat”Rewers: gilosz, nominałData emisji: 01.10.1918Wymiary: 78 × 50 mmZabezpieczenia: brakDrukarnia: Grass, Barth & Comp. W. Friedrich Breslau25 fenigów bezramki|277x277pxAwers: herb Oleśnicy, gilosz, nominał, podpisy, napisy „Gutschein für/Fünfzig Pfennig/Nur im verkehr f. Stadt un Kreis Oels/Oels i. Schl., am 1 März 1920/Der Kaufmännische Verein Oels” i „Gültig bis zum Ablauf desjenigen Monats, der/auf den Monat flogt,in dem der Käufmanniche/Verein Oels zur Rückgabe augefordert hat”Rewers: gilosz, nominałData emisji: 01.03.1920Wymiary: 80 × 50 mmZabezpieczenia: brakDrukarnia: Grass, Barth & Comp. W. Friedrich Breslau50 fenigów bezramki|279x279pxAwers: herb Oleśnicy, nominał, podpisy, data i miejsce emisji, nazwa emitenta, napisy „Gültig bis zum Ablauf desjenigen Monats, der auf den Monat flogt/in dem der Käufmanniche Verein Oels zur Rückgabe augefordert hat.”Rewers: nominał, Brama WrocławskaData emisji: 01.10.1920Wymiary: 80 × 50 mmZabezpieczenia: brakDrukarnia: Grass, Barth & Comp. W. Friedrich Breslau 10 fenigów bezramki|285x285px (odmiana I) Awers: herb Oleśnicy, widok na miasto, nominał, miejsce emisjiRewers: miejsce i data emisji, podpisy, nazwa emitenta, napis „Gültig bis zum Ablauf desj. Monats, der auf den Monat flogt in dem/der Käufmanniche Verein Oels zur Rückgabe augefordert hat”Data emisji: 01.03.1921Wymiary: 50 × 80 mmZabezpieczenia: brakDrukarnia: Grass, Barth & Comp. W. Friedrich Breslau brak(odmiana II, czarno-pomarańczowa) bezramki(odmiana III)25 fenigówbezramkiAwers: nominał, data i miejsce emisji, nazwa emitenta, podpisy, napis „Gültig bis zum Ablauf desjeden Monats,/der auf den Monat flogt/in dem der Käufmanniche Verein Oels zur/Rückgabe augefordert h.”Rewers: nazwa miasta, nominał, widok na Zamek KsiążęcyData emisji: 01.03.1921Wymiary: 60 × 84 mmZabezpieczenia: brakDrukarnia: Grass, Barth & Comp. W. Friedrich Breslau25 fenigówbezramkiAwers: herb Oleśnicy, nominał, nazwa emitenta, podpisy, napis „Dieser Scheinwird/ein Monat n. öffentl./Aufforderung zur/Rückgabe ungültig.”Rewers: nominał, widok na dziedziniec Zamku KsiążęcegoData emisji: 1922Wymiary: 65 × 98 mmZabezpieczenia: brakDrukarnia: Grass, Barth & Comp. W. Friedrich Breslau50 fenigówbezramkiAwers: herb Oleśnicy, nominał, nazwa emitenta, podpisy, napis „Dieser Scheinwird/ein Monat n. öffentl./Aufforderung zur/Rückgabe ungültig.”Rewers: widok na nieistniejącą obecnie zabudowę ul. BocianiejData emisji: 1922Wymiary: 65 × 98 mmZabezpieczenia: brakDrukarnia: Grass, Barth & Comp. W. Friedrich Breslau75 fenigówbezramkiAwers: herb Oleśnicy, nominał, nazwa emitenta, podpisy, napis „Dieser Scheinwird/ein Monat n. öffentl./Aufforderung zur/Rückgabe ungültig.”Rewers: nominał, widok na RatuszData emisji: 1922Wymiary: 65 × 98 mmZabezpieczenia: brakDrukarnia: Grass, Barth & Comp. W. Friedrich Breslau1 markabezramkiAwers: herb Oleśnicy, nominał, nazwa emitenta, podpisy, napis „Dieser Scheinwird/ein Monat n. öffentl./Aufforderung zur/Rückgabe ungültig.”Rewers: nominał, widok na Kościół ZamkowyData emisji: 1922Wymiary: 65 × 95 mmZabezpieczenia: brakDrukarnia: Grass, Barth & Comp. W. Friedrich Breslau

Kreiskommunalkasse Oels i Stadthauptkasse Oels 5 października 1922 roku Kasa Komunalna Powiatu Oleśnickiego (die Kreiskommunalkasse Oels) i Kasa Główna Miasta (die Stadthauptkasse Oels) wyemitowały bony o nominałach 100 i 500 marek. Początkowo bony 100-markowe nie posiadały oznakowania serii oraz numerów. Jednak w celu zwiększenia kontroli nad emisją i obiegiem postanowiono wprowadzić takie oznakowanie dla bonów o tym nominale. Na każdą serię bonów składało się 50 000 sztuk notgeldów. Bony sygnowane były przez przedstawicieli powiatu i miasta. Na rewersie umieszczono zakaz fałszowania bonów i ewentualny wymiar konsekwencji grożący za fałszerstwo. Bony drukowane były przez Carl Flemming – C. T. Wiskott AG z Głogowa. NominałWizerunekCharakterystyka100 marek awers rewersAwers: zdobienia w formie herbu Oleśnicy i rozet, nominał, napis „Die Kreiskommunalkasse Oels/oder die Stadthauptkasse Oels/zahlen gegen diesen Schein an den inhaber/Einhundert Mark/Die Gültikeit dieses Kassenscheines erlischt mit dem/öffentlich bekannt zu gebenden Zeitpunkt./Oels i. Schles., den 5 Oktober 1922”, podpisy, numery serii i bonuRewers: widok na oleśnicki Ratusz, nominał, zakaz fałszowania bonów: „Wer Kassenscheine nachmacht oder verfälscht oder nach-/gemachte oder gefälshte sich beschafft und in den Verkehr/bringt, wird mit Zuchthaus nicht unter zwei Jahren bestraft”Data emisji: 5 października 1922Wymiary: 94 ×139 mmZabezpieczenia: znak wodny, numeracja serii (A–F)Drukarnia: Carl Flemming – C. T. Wiskott A. – G. Glogau Berlin Breslau500 marek awers rewersAwers: zdobienia w formie herbu Oleśnicy i rozet, nominał, napis „Die Kreiskommunalkasse Oels/oder die Stadthauptkasse Oels/zahlen gegen diesen Schein an den inhaber/Einhundert Mark/Die Gültikeit dieses Kassenscheines erlischt mit dem/öffentlich bekannt zu gebenden Zeitpunkt./Oels i. Schles., den 5 Oktober 1922”, podpisy, numery serii i bonuRewers: widok na budynek starostwa, nominał, zakaz fałszowania bonów: „Wer Kassenscheine nachmacht oder verfälscht oder nach-/gemachte oder gefälshte sich beschafft und in den Verkehr/bringt, wird mit Zuchthaus nicht unter zwei Jahren bestraft”Data emisji: 5 października 1922Wymiary: 100 ×149 mmZabezpieczenia: znak wodny, numeracja serii (A–B)Drukarnia: Carl Flemming – C. T. Wiskott A. – G. Glogau Berlin Breslau

Kantyna 6 pułku piechoty Po 1920 roku w koszarach 6 pułku piechoty w Oleśnicy Otto Grauel otworzył kantynę w wykupionym budynku pokoszarowym. Świadczyła ona usługi gastronomiczne dla żołnierzy w jednostce. Problemy związane z brakiem drobnej monety na rynku sprawiły, że Grauel wyemitował monety o wartości 10 fenigów na potrzeby funkcjonowania kantyny.