Śląski Związek Chórów i Orkiestr (ŚZChiO) – stowarzyszenie zrzeszające chóry i orkiestry z terenu Górnego Śląska, będące członkiem Europejskiego Stowarzyszenia Chóralnego. Wydawca kwartalnika „Śpiewak Śląski”.

Historia Początki Z 1849 pochodzi najdawniejsza wzmianka prasowa, dotycząca polskiego chóru na Śląsku. Możemy się z niej dowiedzieć o publicznym wystąpieniu – podczas mszy i nieszporów – chóru, złożonego z młodzieńców, dziewcząt i dwóch młodych księży, który „na głosy” śpiewał w czasie pobytu kardynała Melchiora Diepebrocka w Piekarach Śląskich, podczas uroczystości związanych z konsekracją dzisiejszej Bazyliki mniejszej pw. NMP i Św. Bartłomieja. Z upływem lat zapisków o powstawaniu kolejnych zespołów jest coraz więcej, a swoją działalność inicjują także organizacje wspierające rozwój śpiewu zbiorowego, tzw. „kasyna”, których celem było szerzenie poczucia narodowego i szeroko pojętej oświaty, m.in. poprzez wykłady, śpiew pieśni i przygotowywanie okolicznościowych przedstawień. Najważniejsze z nich działały od 1869 w Bytomiu (założyciele: ks. Norbert Bończyk i ks. Konstanty Damrot) i w Chorzowie, dawnej Königshütte (założyciel: Karol Miarka). W tym samym czasie zaczęły się rozwijać na Górnym Śląsku, przy każdej większej parafii, Towarzystwa św. Alojzego, które stopniowo rozrastając się aż do 50 grup w 1871, pielęgnowały język polski, wystawiały sztuki i w istotny sposób przyczyniały się do upowszechniania śpiewów rodzimych pieśni. W drugiej połowie XIX wieku zaczęły powstawać na terenie Górnego Śląska organizacje wspierające rozwój śpiewu zbiorowego. W 1909 w Zadolu (obecnie części Katowic) odbyło się pierwsze w regionie Święto Pieśni, w którym wzięło udział osiem chórów: z Bytomia, Mikołowa, Chorzowa, Józefowca, Nowej Wsi, Piekar Śląskich, Załęża i Świętochłowic.

18 kwietnia 1910 chóry zrzeszyły się w ramach powołanego wówczas Związku Śląskich Kół Śpiewaczych (ZŚKŚ) z siedzibą w Bytomiu. Obejmował on Górny Śląsk ze Śląskiem Opolskim i Śląskiem Cieszyńskim oraz Zaolzie, a jego założycielem był Michał Wolski (1866–1922). Przedstawiony wówczas statut opracował bytomski adwokat Kazimierz Czapla. Związek powstał jako forma ochrony śpiewaków i dyrygentów przed restrykcjami, stosowanymi przez władze niemieckie za propagowanie kultury i pieśni polskiej. 8 października 1911 w Zadolu odbył się I zjazd polskich kół śpiewaczych na Górnym Śląsku pod auspicjami ZŚKŚ, w którym wzięło udział 14 chórów i ok. 1800 publiczności. Do wybuchu I wojny światowej w zjazdach uczestniczyło około stu chórów.

W 1919 w pierwszym zebraniu ZŚKŚ po zakończeniu wojny wzięło udział 270 delegatów ze 117 chórów – I naczelnym dyrygentem (dyrektorem artystycznym) Związku został Julian Samulowski z Żor, absolwent szkoły muzycznej w Ratyzbonie. Wówczas wprowadzono Rotę – kompozycji Feliksa Nowowiejskiego do słów Marii Konopnickiej jako obowiązkową pieśń rozpoczynającą zebranie chóru. W 1920 uchwalono nowy statut i zorganizowano I kurs dla dyrygentów. W 1922 po plebiscycie i podziale Górnego Śląska powstały dwa oddzielne zarządy: Związek utworzony dla części niemieckiej zachował dotychczasową nazwę, siedzibę i objął 129 kół, Związek dla części polskiej przyjął nazwę Związek Kół Śpiewaczych Województwa Śląskiego z siedzibą w Katowicach i objął 225 zespołów. Wspólnym prezesem był nadal Michał Wolski, a sekretarzem Jan Fojcik. W 1929 odbył się Wszechsłowiański Zjazd Śpiewaków – największe przedsięwzięcie społecznego ruchu muzycznego w XX wieku, z udziałem prezydenta Polski Ignacego Mościckiego, prymasa Polski ks. kard. Augusta Hlonda i Ignacego Jana Paderewskiego. Z Górnego Śląska pojechało 2,5 tysiąca śpiewaków. Połączony chór 18 tys. śpiewaków na Stadionie Miejskim wykonał Ojczyznę Feliksa Nowowiejskiego pod jego dyrekcją. Zbiorowymi chórami z Górnego Śląska, męskim i mieszanym, dyrygował prezes ZŚKŚ Stefan Marian Stoiński. W 1930 powstał pomnik Stanisława Moniuszki – z inicjatywy prezesa (i dyrygenta) ŚZKŚ Stefana Mariana Stoińskiego, wyłącznie ze składek górnośląskich śpiewaków (20 699,98 zł). Odlany z brązu w Mikołowskich Zakładach Metalurgicznych, wg projektu Wincentego i Stefana Chorembalskich, odsłonięty na placu Karola Miarki w Katowicach 8 czerwca tego samego roku, z udziałem 6 tys. śpiewaków i orkiestry dętej liczącej 300 muzyków. W 1934 na skutek ustawy Sejmu RP nazwa ŚZKŚ zmieniła się na Stowarzyszenie Śpiewaków Śląskich i obowiązywała do 1939. Po II wojnie światowej przywrócono nazwę ŚZKŚ.

Dalsze losy W 1950 kapelmistrz Mieczysław Kosewski zainicjował utworzenie Związku Amatorskich Orkiestr Dętych z siedzibą w Katowicach, które w wyniku oporo władz partyjnych dołączono zarówno do Zjednoczenia Polskich Związków Śpiewaczych, jak też do ŚZKŚ (w nazwach obydwu stowarzyszeń dodano: I Instrumentalnych). W wyniku metod zarządzania kulturą nastąpiła likwidacja 180 chórów: ze stanu 235 w 1949 do 55 w 1982 roku. Inaczej było z orkiestrami dętymi: od lat 50. XX wieku do 1987 przybyło ich z 20 do 167, dzięki mecenatowi przemysłu.

1 stycznia 1974 ŚZKŚ stał się Oddziałem Śląskim PZChiO. Dotychczasowe Zjednoczenie Polskich Związków Śpiewaczych i Instrumentalnych przekształcono w Polski Związek Chórów i Orkiestr, a działające autonomicznie związki regionalne przekształcono w Oddziały terenowe PZChiO. W 1979 ufundowano sztandar OŚ PZChiO.

W 1983 odbył się I Ogólnopolski Festiwal Polskiej Pieśni Chóralnej, z corocznym finałem w Katowicach, zaniechany w 1991 z powodów finansowych, przywrócony w 1996 w cyklu dwuletnim, naprzemiennie z Górnośląskimi Konfrontacjami Chóralnymi i Orkiestralnymi.

W 1991 powołano Oddział Zaolziański PZChiO, pierwszy zagraniczny oddział, pozostający jednocześnie w strukturach Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czechosłowacji oraz Unie Českých Pěveckých Sborů. W 1993 miał miejsce I Trojok Śląski w Katowicach, a w1995 roku I Górnośląskie Konfrontacje Chóralne i Orkiestralne, które zakładały odbudowę więzi śpiewactwa na terenach historycznego Górnego Śląska (zgodnie z zasięgiem ZŚKŚ). Kolejne edycje odbywały się w cyklu dwuletnim, przemiennie z Ogólnopolskim Festiwalem Polskiej Pieśni Chóralnej. W 1999 zorganizowano je w formie pikniku śpiewaczo-muzycznego w Skansenie Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku w Chorzowie i od tej pory odbywają się jako Górnośląskie Prezentacje Chórów i Orkiestr. W 1996 utworzono Śląską Bibliotekę Muzyczną jako stały dział Biblioteki Śląskiej w Katowicach i przekazano w depozyt zbiory Oddziału Śląskiego PZCHiO.

19 kwietnia 2009 powołano Śląski Związek Chórów i Orkiestr, na Walnym Zjeździe, na skutek oddzielenia się od PZChiO, głosami 112 delegatów. Rejestracja tego faktu w Krajowym Rejestrze Sądowym posiada datę 18 grudnia 2009.

W 2023 odbył się Międzynarodowy Festiwal IV Noc Chórów w Rudzie Śląskiej – pierwsza edycja pod auspicjami ŚZChiO.

2 lutego 2024 włączono ŚZChiO w poczet Europejskiego Stowarzyszenia Chóralnego (ECA).

Struktura mały|Eksperyment Kolędowy (2024) mały|Europejskie Dni Dziedzictwa Cześć Każdej Pieśni na Rynku w Katowicach (2024) mały|Górnośląskie Prezentacje Chórów i Orkiestr mały|Międzynarodowy Festiwal Noc Chórów mały|Święto Śląskiej Pieśni Chóralnej Trojok Śląski (2023)

Zarząd Główny Prezes Zarządu Głównego Członkowie funkcyjni Zarządu Głównego: Skarbnik Dyrektor ds. Artystycznych Kapelan Koordynator ds. organizacji i promocji Sekretarz Członkowie Zarządu Głównego Kapituła Odznaczeń i Godności Honorowych Rada Młodych ŚZChiO Zespół ds. organizacji Sprawczość Zespół ds. projektów i pozyskiwania funduszy Płynność Zespół ds. czasopisma "Śpiewak Śląski" Czytelność Zespół ds. promocji Widoczność Członkowie funkcyjni Komisja Rewizyjna Redakcja kwartalnika „Śpiewak Śląski” z Redaktorem Naczelnym

Podział na okręgi okręg gliwicko-zabrski okręg chorzowsko-świętochłowicki okręg katowicki okręg mikołowski okręg raciborski okręg rybnicki okręg tarnogórski okręg wodzisławski

Poczet Prezesów ŚZChiO 1910–1922 – Michał Wolski (założyciel) 1922–1931 – Emanuel Imiela 1931–1935 – Stefan Marian Stoiński 1935–1939 – Tadeusz Saloni 1945 – Stefan Marian Stoiński 1945–1964 – Józef Ligęza 1964–1976 – Włodzimierz Stahl 1976–1980 – Rudolf Kostorz 1981–1985 – Zdzisław Pyzik 1985–2007 – Rajmund Hanke 2007–2022 – Roman Warzecha od 2022 – Weronika Czech

Wydarzenia i projekty Wydarzenia cykliczne: Czuwanie – Adoracja Bożego Dzieciątka Górnośląskie Prezentacje Chórów i Orkiestr im. Rajmunda Hankego Święto Śląskiej Pieśni Chóralnej Trojok Śląski Śląskie Święto Pieśni Chóralnej MAGNIFICAT Eksperyment Kolędowy

Wydarzenia partnerskie: Noc Chórów w Rudzie Śląskiej Festiwal Twórczości Norberta Blachy Wesoły Wędrownik European Medical Students' Orchestra and Choir Ogólnopolska Akcja Muzyka – Wsparcie Osób w Depresji Metropolitarny Festiwal Chóralny

Projekty: Uniwersytet Ludowy – Akademia Śląskiego Związku Chórów i Orkiestr Archiwum Historii Mówionej Platforma Ruch Mam Głos

Symbole mały|Sztandar ŚZChiO (rewers) mały|Sztandar ŚZChiO (awers)

Sztandar ŚZChiO Obecny sztandar Śląskiego Związku Chórów i Orkiestr został poświęcony w 2013 przez abp. Damiana Zimonia.

Rewers: OJCZYZNA – Godło Polskie na czerwonym tle.

Awers: Godło Śląskie i napis Śląski Związek Chórów i Orkiestr Katowice na niebieskim tle, lira (symbolizująca muzykę), herby miast i powiatów, będących siedzibami okręgów, krzyż wpisany w struny liry (symbolizujący wierność tradycji chrześcijańskiej).

Hymn Hymnem Śląskiego Związku Chórów i Orkiestr jest utwór pt. Przyjaźń, o Bracia.

Tekst hymnu:

Śpiewak Śląski Kwartalnik Śpiewak Śląski wydawany przez ŚZChiO jest najstarszym w Polsce kwartalnikiem poświęconym działalności amatorskiego ruchu śpiewaczo-muzycznego. Ukazuje się od roku 1920. Wychodził w latach 1920-1947, a po długiej przerwie od 1985 do dziś. Dokumentuje on bogatą działalność społecznego ruchu muzycznego, a także jest źródłem wiedzy z dziedziny chóralistyki, śpiewu czy gry i zwyczajów orkiestr dętych.

Nagrody i odznaczenia

Dla Śląskiego Związku Chórów i Orkiestr

Nagroda Trzech Powstańczych Skrzydeł Urzędów Wojewódzkiego i Miejskiego w Katowicach za twórczość i działalność dla Ziemi Śląskiej (1990) Nagroda specjalna w ramach XXIII Śląskiej Nagrody im. Juliusza Ligonia za całokształt dokonań artystycznych, kultywowanie polskich tradycji śpiewaczych, instrumentalnych i muzycznych na Górnym Śląsku, nadana przez Kapitułę Nagrody (1995) Dyplom Ministra Kultury i Sztuki za szczególne osiągnięcia w upowszechnianiu kultury muzycznej (1995) Odznaka honorowa złota z wieńcem laurowym za działalność organizacyjną i artystyczną w społecznym ruchu muzycznym, nadana przez Zarząd Główny PZChiO (1995) Odznaka honorowa złota za zasługi dla Województwa Śląskiego, nadana przez Wojewodę Śląskiego dla OŚ PZChiO (2000) Wyróżnienie w kategorii inicjatyw na rzecz i dziedzictwa narodowego, w konkursie na najlepszą inicjatywę obywatelską "pro publico bono" (2003) Odznaka honorowa złota z brylantem za wybitne osiągnięcia w upowszechnianiu kultury muzycznej, nadana przez Zarząd Główny PZChiO (2003) Odznaka honorowa złota z brylantem w roku 105-lecia, nadana przez Kapitułę Odznaki Honorowej ŚZChiO (2015) Nagroda Prezesa Unii Chórów Czeskich za rozwój międzynarodowej współpracy kulturalnej w ramach działalności stowarzyszeń chóralnych (2017) Odznaka honorowa za zasługi dla Województwa Śląskiego, nadana przez Sejmik Województwa Śląskiego (2025) Nagroda im. Oskara Kolberga za zasługi dla kultury ludowej, nadana przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2025) Nagroda okolicznościowa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w roku 115-lecia (2025) Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, nadany przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2025)

Dla Śpiewaka Śląskiego