Zamek w Dobrzyniu nad Wisłą – nieistniejący zamek książąt mazowieckich zbudowany w XIV wieku na Górze Zamkowej w Dobrzyniu nad Wisłą, w miejscu wcześniejszego grodu z XI wieku. W latach 1329-1343 pod okupacją zakonu krzyżackiego. thumb|Brat dobrzyński
Historia Osadnictwo na terenie Góry Zamkowej istniało od XI wieku. Pierwsza wzmianka o Dobrzyniu (jako Dobrin) pochodzi z roku 1065 i umieszczono ją w dokumencie nazywanym Falsyfikatem mogileńskim. W XI wieku istniał tu gród kasztelański. W XIII wieku gród wzmocniono jako warownię chroniącą Mazowsze od strony północnej i północno-wschodniej, skąd najczęściej zdarzały się najazdy plemion pruskich i jaćwieskich. W celu ochrony przed najazdami w 1228 r. książę Konrad Mazowiecki osadził w grodzie zakon rycerski braci Chrystusowych zwanych Braćmi dobrzyńskimi - Fratres Militiae Christi, którzy mieli za zadanie walkę z pogańskimi Prusami. W 1235 roku zakon został skasowany przez papieża, a jego członkowie w większości przeszli do niemieckiego zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny w Jerozolimie powszechnie zwanego Zakonem krzyżackim. W 1248 roku, kiedy bezpotomnie zmarł Bolesław mazowiecki, Dobrzyń zajął książę Kazimierz I kujawski.
W 1287 roku na ziemię dobrzyńską najechali Litwini, którzy pojmali 3 tys. ludzi i być może zniszczyli gród w Dobrzyniu.
W marcu 1329 tutejsza warownia, zwana już zamkiem, została oblężona przez działające wspólnie wojska czeskie Jana Luksemburskiego i krzyżackie. Po oblężeniu dowódca zamku Jan Sowiec ze Szczawina herbu Prawdzic, poddał warownię królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu, który sprzedał ją zakonowi krzyżackiemu.
Następnie Krzyżacy osadzili na zamku komtura, który to urząd w zdobytym Dobrzyniu istniał od kwietnia 1329 co najmniej do kwietnia 1332 r., prawdopodobnie zaś zanikł między listopadem 1335 a grudniem 1337 r. na rzecz urzędu wójta. Zarządowi komturów podlegała cała ziemia dobrzyńska i byli to kolejno: Kerstan von Kolne (1329) i Jan (1329—1332)J. Bieniak, List kanclerza kujawskiego do rady Starego Miasta Torunia ze stycznia 1331 r., Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, seria A: Historia, 1978, s.144.. Po pokoju w Kaliszu zawartym między Kazimierzem Wielkim i Krzyżakami, Dobrzyń nad Wisłą wrócił pod zwierzchnictwo Polski, jednak władzę na tym terenem sprawowali jeszcze z ramienia króla lokalni książęta piastowscy. W 1343 roku król ustanowił na zamku siedzibę starostwa grodowego. W 1352 r. zmarł książę dobrzyński Włodko Garbaty, w związku z czym Kazimierz Wielki wcielił Dobrzyń do Królestwa Polskiego. W 1370 roku Kazimierz Wielki podarował Dobrzyń Kaźkowi Słupskiemu, księciu szczecińskiemu, po śmierci którego w 1377 roku zarządzała Dobrzyniem wdowa po Kaźku, księżna Małgorzata mazowiecka.
W 1378 z woli króla Ludwika Węgierskiego tutejszy zamek został przekazany w lenno Władysławowi Opolczykowi. Być może wzniesiono na jego terenie murowaną wieżę (jakąś wieżę wzmiankowano na terenie zamku w pierwszej połowie XV w.). Gdy Władysław Opolski bezprawnie zastawił zamek w Bobrownikach zakonowi krzyżackiemu dokonując czynu felonii, spowodowało to reakcję militarną ze strony Jagiełły. Z jego rozkazu w sierpniu 1391 roku Krystyn z Ostrowa zajął m.in. ziemię dobrzyńską z Dobrzyniem i Rypinem, jednak wkrótce wycofał się, gdy pod miasto podeszły silniejsze siły krzyżackie pod dowództwem wielkiego mistrza krzyżackiego. W lipcu 1392 r. Władysław Opolczyk zastawił Krzyżakom za 50 tys. florenów węgierskich swoje prawa do ziemi dobrzyńskiej z zamkiem w Dobrzyniu. Z zachowanych rachunków wynika, że Krzyżacy wzmocnili go przeznaczając na ufortyfikowanie zamku 6 tys. florenów. W 1401 wzmiankowano budowę drewnianego budynku na potrzeby braci zakonnych. W 1405 roku na mocy Pokoju w Raciążku zawartego przez Jagiełłę z Krzyżakami, zamek w Dobrzyniu i ziemia dobrzyńska zostały wykupione z zastawu u Krzyżaków za 50 tys. florenów, na co uchwalono specjalny podatek na ten cel. W dniu 18 sierpnia 1409 roku Zakon Krzyżacki wypowiedział Polsce wojnę, a następnie wojska zakonne pod dowództwem wielkiego marszałka zakonu Friedricha von Wallenrode ostrzelały artylerią zamek w Dobrzyniu, zdobyły go i spaliłyAndrzejewski A., Góra Zamkowa w Dobrzyniu n/Wisłą w świetle badań archeologicznych, Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej, tom 5, rok 2000, s. 7–14.. Następnie Krzyżacy wymordowali polską załogę i ścięli wójta dobrzyńskiego, którym był Jan z Płomian Płomieńczyk herbu Prus ISzybkowski Sobiesław, Krzyżacka okupacja terytoriów koronnych 1409-1411 [w:] Wojna Polski i Litwy z Zakonem Krzyżackim w latach 1409-1411, Malbork 2010..
Po bitwie pod Grunwaldem zamek został odzyskany przez wojska królewskie. Na początku XV wieku wzmiankowano istnienie na zamku wieży. W 1657 roku zamek i miasto zostały spalone przez wojska szwedzkie. Przypuszczalnie obiektu już później nie odbudowano.
W 1789 roku wzmiankowano, że na miejscu po zamku nie ma żadnej zabudowy.
Badania archeologiczne
rok 1969 - prof. Jan Grześkowiak rok 1996 - A. Andrzejewski, Arkadiusz Horonziak (Uniwersytet Łódzki) [badania ratownicze wykopaliskowe] rok 2022 - dr Jadwiga Lewandowska (Muzeum w Rypinie) [badania georadarowe]
Bibliografia
Andrzejewski A., Horonziak J., Sprawozdanie z ratowniczych badań archeologicznych przeprowadzonych w Dobrzyniu n/Wisłą, woj. włocławskie, na tzw. Górze Zamkowej w 1996 roku. “Łódzkie Sprawozdania Archeologiczne” 3, rok 1997, s. 95-105. Bieniak J., Kształtowanie się terytorium Ziemi Dobrzyńskiej w średniowieczu. “Zapiski Historyczne”, 51(3), 1986, s. 7-45. Andrzejewski A., Góra Zamkowa w Dobrzyniu n/Wisłą w świetle badań archeologicznych, Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej, tom 5, rok 2000, s. 7–14.
Przypisy
Kategoria:Nieistniejące zamki w Polsce Kategoria:Zamki w województwie kujawsko-pomorskim Kategoria:Zamki na Mazowszu Kategoria:Ziemia dobrzyńska