Halina Zofia Ludwika Rutska (ur. 31 lipca 1868 w majątku Kadyjówka pod Jarmolińcami na Podolu, zm. 24 kwietnia 1932 w Warszawie) – polska działaczka społeczno-naukowa, regionalistka, bibliotekarka, muzealniczka.
Życiorys
Była córką Józefa i Joanny (według nagrobka Janiny) Izabeli z Bernatowiczów Horodyskich. Około 1880 lub w 1881 z matką i bratem wyjechała do Warszawy. W 1885 lub 1886 ukończyła żeńską pensję Joanny Krzywobłockiej, a następnie uczestniczyła w tajnych kursach naukowo-literackich Uniwersytetu Latającego. W tym czasie matka Haliny Horodyskiej przeniosła się do Warszawy. Po skończeniu studiów Halina wyjechała do krewnych na Podole. Potem przez pół roku była nauczycielką w dworze Kaczorowskich. Znała języki: niemiecki, francuski i rosyjski. W kolejnych latach kształciła się, uczestnicząc w kursach oraz zjazdach dla środowiska bibliotekarskiego i muzealniczego.
W 1887 w Połonnem na Wołyniu wyszła za mąż za Stefana Maksymiliana Rutskiego (1855–1932), jej dawnego korepetytora, również Podolanina. W 1888 małżonkowie przeprowadzili się do Płocka, gdzie Rutski dostał posadę nauczyciela w gimnazjum gubernialnym.
Wraz z mężem włączyła się w reaktywację Towarzystwa Naukowego Płockego w 1907. Od 1907 była członkinią zarządu TNP, jego sekretarką i skarbniczką. W imieniu towarzystwa występowała o subsydia, prowadziła księgowość, biuro i kancelarię. Była reprezentantką TNP przed instytucjami lokalnymi i centralnymi oraz administratorką jego nieruchomości. Zajęta działalnością organizatorską, nie pracowała naukowo – napisała jednak artykuł o życiu naukowym w Płocku umieszczonym w „Nauce Polskiej” (1925) oraz opracowanie Towarzystwo Naukowe Płockie 1820–1830, 1907–1928. Notatka historyczna (1929). Wraz z Aleksandrem Macieszą opracowała Przewodnik po Muzeum Towarzystwa Naukowego Płockiego (1914). Na wielu płaszczyznach, m.in. w TNP, współpracowała ze społecznikiem i filantropem prałatem ks. Ignacym Lasockim, który po śmierci Rutskiej napisał jej studium biograficzne.
Od 1904 Halina i Stefan Rutscy zajęli się przejęciem daru Gustawa Zielińskiego w postaci jednego z najcenniejszych w Polsce zbiorów bibliofilskich. W Towarzystwie Naukowym Płockim (TNP), powstałym w 1907 m.in. z ich udziałem. W TNP, które przejęło na własność zbiory Zielińskich, Rutscy organizowali Bibliotekę im. Zielińskich oraz Muzeum (od 1928 Muzeum Mazowsza Płockiego im. Ignacego Mościckiego, po II wojnie światowej Muzeum Mazowieckie), otwarte w 1912. Działaniom Haliny Rutskiej TNP zawdzięcza swoją pierwszą siedzibę przy Rynku Kanonicznym 8 (współcześnie plac Narutowicza 8). Działając społecznie, Rutska pełniła funkcję kustoszki zbiorów muzealnych, kierowniczki biblioteki TNP, bibliotekarki i przewodniczki po placówce.
Pozyskiwała eksponaty, prowadziła badania terenowe i prace konserwatorskie. Popularyzowała wiedzę o muzeum, dzięki czemu do placówki spływały dary od właścicieli okolicznych majątków, nauczycielstwa i chłopstwa. Nakłoniła ks. Władysława Skierkowskiego, członka TNP, do nabycia na Kurpiach Zielonych eksponatów etnograficznych, a członkinię TNP, Marię Macieszynę, do badań nad szopką bożonarodzeniową. Namówiła do przekazów na rzecz TNP m.in. Wandę Szrajberównę, Ignacego Łopieńskiego i Konrada Krzyżanowskiego; przejęła dla TNP, na mocy zapisów testamentowych, darowizny i depozyty m.in. od Zuzanny Morawskiej i Władysława Smoleńskiego. Stworzyła – także na bazie własnych zbiorów – i opracowała, inwentaryzując eksponaty, kolekcje muzealne, które stały się bazą dwóch działów muzeum: historyczno-kulturalnego i fizjograficzno-etnograficznego (przyrodniczo-ludoznawczego). Oprócz regionaliów, które stanowiły podstawę muzeum, włączyła do zbiorów placówki pozyskane przez siebie masonika, sztukę Dalekiego Wschodu (dar działacza społecznego i bibliofila Ludwika Kunkla) oraz kresowiana. Przygotowała pierwszą wystawę w TNP, następnie wystawy czasowe oraz pokazy tematyczne ilustrujące odczyty organizowane przez towarzystwo. Prowadziła działalność edukacyjną wśród włościan, rzemieślników i dzieci z wiejskich ochronek, wygłaszała pogadanki muzealne dla uczennic Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego, organizowała regularne oprowadzania po muzeum dla wojskowych (8 Płocki Pułk Artylerii Lekkiej i 4 Pułk Strzelców Konnych Ziemi Łęczyckiej). W TNP przyjmowała oficjalne wizyty: w 1918 Achillesa Ratiego, w 1921 Józefa Piłsudskiego, zaś w 1928 prezydenta Ignacego Mościckiego.
Do 1930, kiedy zatrudniono Kazimierza Gelinka, była jedyną osobą w TNP, która pracowała merytorycznie i jednocześnie wolontariacko. samodzielnie zajmując się całością prac w muzeum. Społecznie do końca życia kierowała działem historyczno-kulturalnym muzeum TNP.
Włączała się inicjatywy wystawiennicze w mieście. W 1917 przygotowała Wystawę Kościuszkowską, zaś w 1929 ekspozycję etnograficzną na pierwszą Okręgową Wystawę Regionalną w Płocku.
Ceniono ją w Płocku oraz w środowisku polskich muzealników. Jan Karol Kochanowski nazwał ją Magna pars tui, określając jednocześnie Płock (jako jedyne miasto prowincjonalne) mianem polskich Aten.
Jesienią 1918 włączyła się, jako reprezentantka TNP, w zabezpieczanie zbiorów archiwalnych i bibliotecznych oraz registratury rosyjskich władz zaborczych i niemieckich władz okupacyjnych. W 1919 część dokumentacji trafiła do TNP, a reszta do Archiwum Państwowego w Płocku, którego dyrektorem (do 1922) wyznaczono jej męża.
Angażowała się w działania patriotyczne. W czasie I wojny światowej zajmowała się ochroną majątku TNP, dodatkowo pracowała w Czerwonym Krzyżu jako pielęgniarka w szpitalu. W 1916 została członkinią zarządu Związku Obrony Ojczyzny. Zaprojektowała tablicę upamiętniającą śmierć Zygmunta Padlewskiego i powstańców styczniowych, którą w 1916 umieszczono na krzyżu wystawionym w miejscu stracenia Padlewskiego, a później w Muzeum TNP (współcześnie w zbiorach Muzeum Mazowieckiego w Płocku). W latach 1918–1920 należała do Płockiego Komitetu Obrony Lwowa i Służby Narodowej Kobiet Polskich. Była przewodniczącą sekcji werbunkowej, organizowała wyposażenie dla ochotników oraz ich utrzymanie. W 1920, w czasie wojny polsko-bolszewickiej, brała udział w obronie Płocka. Kierowała cywilami budującymi barykady w mieście. Chroniła zbiory TNP przez grabieżą i zniszczeniem, opiekowała się mieniem kulturalnym w mieście. Była jedyną kobietą w płockiej Straży Obywatelskiej funkcjonującej w ramach Obywatelskiego Komitetu Obrony Państwa. Była członkinią komitetu budowy w Płocku pomnika na cześć odparcia najazdu bolszewików – projektu jednak nie zrealizowano. Popierała endecję.
Była aktywna społecznie. W 1898 włączyła się w działalność Towarzystwa Dobroczynności w Płocku, szczególnie w Komitet Opieki nad Chorymi Dziećmi. Działała też w Komitecie Opieki nad Ubogą Matką i jej Dzieckiem oraz w płockim oddziale Związku Równouprawnienia Kobiet Polskich. Uczestniczyła w pracach Zarządu Chrześcijańskiego Towarzystwa Ochrony Kobiet w Płocku. W 1922 stworzyła, a potem przewodniczyła Kołu Miłośników Płocka przy TNP, działając na rzecz ochrony krajobrazu i zabytków, wygłaszając referaty, organizując pogadanki i odczyty. W 1926 została nominowana na członkinię korespondencyjną Komisji Konserwatorskiej przy Urzędzie Wojewódzkim w Warszawie. W Płocku brała udział w pracach Towarzystwa Ogrodniczego i Komitetu Plantacyjnego, do którego powstania doprowadziła. W 1924 działała w Komisji ds. zmiany nazw ulic przy Radzie Miasta Płocka. Współpracowała z wieloma artystami i artystkami z Płocka i okolic oraz architektem powiatowym. Uczestniczyła w posiedzeniach Rady Miasta Płocka.
Od początku lat 30. XX wieku miała problemy zdrowotne. Zmarła w Instytucie Radowym w Warszawie, gdzie spędziła ostatnie tygodnie życia. Pochowano ją u boku męża (zmarłego dwa miesiące wcześniej) na cmentarzu parafii pw. św. Bartłomieja w Płocku. W tym samym grobie spoczywa jej matka i ciotka Idalia z Bernatowiczów Bałansowiczowa.
Odznaczenia W 1925 otrzymała Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski za pracę społeczną i organizację nauki polskiej, zaś w 1931 Złoty Krzyż Zasługi za prace nad rozwojem Muzeum TNP.
Upamiętnienie W 1933, w pierwszą rocznicę śmierci Haliny i Stefana Rutskich, TNP zorganizowało zebranie dla uczczenia ich zasług z odczytem Aleksandra Macieszy. W gmachu TNP – po mszy odprawionej w katedrze – odsłonięto tablicę upamiętniającą małżonków.
W 1972, w 40. rocznicę śmierci Haliny i Stefana Rutskich, jedną z ulic w Płocku nazwano ich imieniem. Była to inicjatywa władz TNP.
W 2018 Stowarzyszenie „Starówka Płocka” odnowiło grobowiec rodzinny Rutskich. W ramach Nocy Muzeów w Muzeum Mazowieckim w Płocku postać Haliny Rutskiej oprowadzała zwiedzających odtworzoną salę posiedzeń zarządu TNP. W TNP otwarto wystawę poświęconą Halinie Rutskiej. Wykład wygłosiła biografka H. Rutskiej Ewa Horodyska-Gizińska, jej cioteczna prawnuczka. Sala posiedzeń zarządu TNP z portretami Rutskich jest częścią stałą wystawy X wieków Płocka w Muzeum Mazowieckim w Płocku.
Przypisy
Kategoria:Urodzeni w 1868 Kategoria:Zmarli w 1932 Kategoria:Ludzie związani z Płockiem Kategoria:Polscy muzealnicy Kategoria:Polscy regionaliści Kategoria:Polscy bibliotekarze Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Latającego Kategoria:Polscy nauczyciele Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Ludzie związani z Kurpiami