Hermína Týrlová (ur. 11 grudnia 1900 w , zm. 3 maja 1993 w Zlinie) – czeska scenarzystka, reżyserka i ilustratorka. Jest jedną z najważniejszych postaci w historii czeskiego filmu animowanego, była pierwszą kobietą w tej branży w narodzie czeskim.
Życiorys Urodziła się 11 grudnia 1900 roku w (w 1953 włączonych do miasta Przybram). Jej ojciec, Antonín, był rzeźbiarzem, jednak pracował jako górnik. Miała czwórkę starszego rodzeństwa. Często bawił się z dziećmi kukiełkami. Zmarł w wyniku zawalenia się kopalni, gdy jego córka miała 4 lata. Gdy Hermína miała 11 lat, zmarła jej matka, trafiła więc do sierocińca.
Przeprowadziła się do Pragi, gdzie przez kilka lat występowała z grupami teatralnymi, a od 15. roku życia występowała w , uczęszczając tam dodatkowo na zajęcia taneczne, muzyczne, a także próbowała swoich sił literackich. Tam też poznała swojego przyszłego męża , który wówczas był malarzem w teatrze.
W drugiej połowie lat 20. XX wieku Karel Dodal rozpoczął w praskiej firmie Elekta Joruanl, gdzie tworzył animowane reklamy. Pełnił funkcje rysownika, reżysera i operatora kamery. Hermína początkowo pomagała swojemu partnerowi w tworzeniu animacji, później na krótko również znalazła zatrudnienie w Elekta Joruanl. Wspólnie tworzyli głównie reklamy.
W 1928 roku para stworzyła pierwszy wspólny film Zamilovaný vodník, który został zrealizowany według pomysłu Hermíny. Razem stworzyli jeszcze Bimbovo smutné dobrodružství zainspirowane amerykańskim serialem , a także Tommy a mořská panna, który nie zachował się.
W latach 30. XX wieku Czechosłowację dotknął kryzys gospodarczy i firma Elekta Joruanl zakończyła działalność. Hermína próbowała prowadzić własną działalność gospodarczą. Zdobyła zamówienia na filmy od Ministerstwa Rolnictwa, jednak zbyt wysokie koszty przynosiły straty przewyższające zyski ze zlecenia. Problemy finansowe, a także inne niepowodzenia, doprowadziły do rozstania pary. W 1932 roku doszło do rozwodu, a Hermína powróciła do panieńskiego nazwiska.
W 1933 roku Karel Dodal i jego druga żona założyli firmę IRE Film, w której tworzyli kolorowe kreskówki i filmy krótkometrażowe. Hermína pracowała dla nich jako rysowniczka i scenografka, a później jako niezależna animatorka. Współpraca trwała przez 6 lat, które w późniejszym życiu Týrlová opisywała jako najgorszy moment w swoim życiu i karierze.
Współpracę Hermíny ze studiem IRE Film przerwał wybuch II wojny światowej. W 1939 roku Karel Dodal wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, natomiast Hermína rozpoczęła pracę jako ilustratorka w magazynie dla dzieci Punťa.
W 1942 roku w Zlinie Hermína stworzyła swój pierwszy film o przygodach . Lalkę głównej w postaci wykonała niemal w całości samodzielnie. Sekor nie był zachwycony jej pierwszym projektem, który odbiegał od oryginału. Artystka martwiła się jednak, że lalka nie będzie miała wystaraczjącej stabilności, przez co będzie się kołysać i mocno ograniczy możliwości animacji. Kukiełkę zmieniała kilka razy, zanim udało się zadowolić obie strony. Film odniósł sukces, co otworzyło jej drogę do dalszej kariery. Stała się pionierką krajowego filmu lalkowego. Otrzymała szansę na stworzenie kolejnego filmu, w którym łączyła prawdziwych aktorów z lalkami. Nie dokończyła jednak produkcji, gdyż prawie gotowy film został zniszczony w wyniku pożaru. Film ten miał opowiadać o przyjaźni między odrzuconą szmacianą lalką a małą, kapryśną dziewczynką. Kiedy przebywała w szpitalu, Karel Zeman, wraz z , stworzył nową wersję filmu. Tyrlova nie zgodziła się podpisać jej jako współautor, a wydarzenie to kilka dziesięcioleci popsuło relacje między Hermíną i Zemanem.
W 1945 roku wstąpiła do Komunistycznej Partii Czechosłowacji.
W 1946 (chociaż niektóre źródła podają 1947 rok) udało się jej stworzyć kolejny film – Bunt zabawek, którego współtwórcą był . Produkcja otrzymała nagrodę w 1947 na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Brukseli w kategorii najlepszy film lalkowy, oraz w Wenecji w kategorii najlepszy film dla dzieci dla dzieci.
W latach 50. XX wieku pozostawała w cieniu popularniejszych wówczas animatorów: Jiřiego Trnki oraz Karela Zemana. Inspirowała się ich techniką w takich produkcjach jak Věneček národních písní czy Zlatovláska. W 1958 roku stworzyła film Uzel na kapesníku. Rok później został on uznany za najlepszy film krótkometrażowy na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Mar del Plata. Film ten był niezwykle ważny w jej karierze, gdyż dotychczas jej twórczość była krytykowana za banalność.
W 1966 roku, wraz z , otrzymała za film Snehulák nagrodę Lion of San Marco na 27. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji.
W 1968 roku podpisała manifest Dwa tysiące słów. Mimo tego nie wystąpiła z partii, a w 1970 roku wydano jej nową legitymację, doceniając jej lojalność.
Na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w San Sebastián otrzymała Złotą Muszlę w kategorii „Najlepszy film krótkometrażowy” za film Hvězda Betlémská (1969), natomiast w 1971 roku została odznaczona tytułem Artysty narodowegoListy posiadaczy nagród państwowych – Archiwum Kancelarii Prezydenta Republiki Czeskiej.
Zmarła 3 maja 1993 roku w Zlinie na Morawach w szpitalu im. Tomasza Baty. Pochowana została na . Na płycie jej grobu wyryto postać z filmu Ukolébavka.
Życie prywatne W 1928 roku wyszła za , z którym rozwiodła się w 1932 roku, powracając do panieńskiego nazwiska. Nie wyszła ponownie za mąż i nie miała dzieci.
Twórczość Hermína Týrlová jest wymieniana obok Jiřiego Trnki oraz Karela Zemana jako założycielka czeskiego filmu animowanego. Była też pierwszą kobietą w tej branży w narodzie czeskim.
W filmie Bunt zabawek wykorzystała własny pomysł wystąpienia na ekranie aktora obok lalki, co stało się jej charakterystycznym stylem.
W latach 50. XX wieku inspirowała się wówczas popularniejszymi animatorami Jiřiem Trnką oraz Karelem Zemanem, którzy przyćmiewali ją swoją popularnością. Pojawiają się też sugestie, że tworzenie przez nią prostych i jednoznacznych bajek dla dzieci było wymuszone przez reżim. Powróciła do swojego stylu w filmie Uzel na kapesníku z 1958 roku, który został doceniony przez krytyków. Zmieniło to też podejście do jej twórczości, która dotychczas była krytykowana za banalność.
Określana jest mianem mistrzyni poszerzania granic animacji i eksperymentowania z różnymi materiałami, wykorzystywała m.in. bawełniane kulki, materiały, kłębki wełny, filc i dziergane figurki. W filmach dla dzieci często za pomocą animacji lalkowej i płaskiej ożywiała wełniane tkaniny, tworząc z nich pełnoprawnych bohaterów. W ten sposób stworzyła wiele animacji w latach 60. i 70. XX wieku, m.in.: Dvě klubíčka (1962), Vlněná pohádka (1964), Vánoční stromeček (1968), Sněhulák (1966).
Lista produkcji +RokTytułŹródło1928Zamilovaný vodník1936Hra bublinek1938Tajemství lucerny1942Mrówka Ferda1946Bunt zabawek1947Co jim scházíUkolébavka1948Karambol1949Noční romance1951Nepovedený panáček1952Devět kuřátek1953Pohádka o drakovi1955Věneček národních písníZlatovláska1956Míček flíčekPřehlídka loutek1957Kalamajka1958Pasáček vepřůUzel na kapesníku1959Vláček kolejáčekZtracená panenka1960Den odplaty1961Zvědavé psaníčko1962KačenkaDvě klubíčka1963Kulička1964Vlněná pohádka1965Modrá zástěrka1966SněhulákChlapeček nebo holčička1967Psí nebe1968Vánoční stromečekZvučkaFerko MechúrikKorálková pohádka 1969Hvězda betlémská1970Malovánky1971Toulavé telátkoPíšťalka1972Jak pejsek vyčmuchal darebákaKluk dostává filipaPejskův senUkradené dítěObávaná kačena1973Růžové brýleKlukovy klukovinyVánoce u zvířátek1974Já a můj dvojnožecJá a Bělovous ZrzundaOslík ušatec1975Já a BleděmodráJá a Fousek1976Já a Kiki1977Příhody Ferdy mravenceFerda v cizích službáchFerda v mraveništi1978Příhody Brouka PytlíkaJak se měl Ferda na světě1979UspávankaJak si Jakub naposledy vystřelil1980Žertíkem s čertíkemHračky pračky1981Konec kouzelníka UhahulyRozpustilí bráškové1982Prak darebák1985Opičí láska1986Pohádka na šňůře
Nagrody i wyróżnienia Osobiste Zasłużony Artysta (1961) Artysta narodowy (1971) Order Pracy (1975)Order pracy: lista posiadaczy na stronie Archiwum Kancelarii Prezydenta Republiki Czeskiej Order Zwycięskiego Lutego (1980)Order Zwycięskiego Lutego: lista odznaczonych
Filmy +RokFilmFestiwalKategoriaWynikŹródło1947Bunt zabawekMiędzynarodowy Festiwal Filmowy w BrukseliNajlepszy film lalkowyWygranaMiędzynarodowy Festiwal Filmowy w WenecjiNajlepszy film dla dzieciWygrana1948KołysankaNajlepszy film dla dzieciWygrana1959Uzel na kapesníkuMiędzynarodowy Festiwal Filmowy w Mar del PlataNajlepszy film krótkometrażowyWygrana1966SnehulákMiędzynarodowy Festiwal Filmowy w WenecjiLion of San MarcoWygrana1970Hvězda BetlémskáMiędzynarodowy Festiwal Filmowy w San SebastiánNajlepszy film krótkometrażowyWygrana
Upamiętnienie Na jednym z domów w znajduje się tablica informująca, że w nim niegdyś mieszkała. Początkowo tablica informowała, że w tym budynku urodziła się słynna reżyserka, ponieważ tak wskazała jej siostrzenica, jednak w 2000 roku ustalono na podstawie ksiąg metrykalnych, że było to błędne miejsce.
Filmy dokumentalne +RokTytułReż.Źródło1961Hermína TýrlováJan Iván1970Den se sedmi křížkyZdeněk Hrubec1978Já tomu říkám nedrcat se o nebesa1986Přijď, at' zase omládnuHana Pinkavová2017Hermína Týrlová
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Artyści Narodowi Czechosłowacji Kategoria:Czescy ilustratorzy Kategoria:Czescy reżyserzy filmowi Kategoria:Czescy twórcy filmów animowanych Kategoria:Ludzie związani ze Zlinem Kategoria:Odznaczeni Orderem Pracy (Czechosłowacja) Kategoria:Odznaczeni Orderem Zwycięskiego Lutego Kategoria:Urodzeni w 1900 Kategoria:Zasłużeni Artyści Czechosłowacji Kategoria:Zmarli w 1993