Zamek w Rożniatowie, zwany również Zamkiem Skarbka – zamek obronny w osadzie typu miejskiego Rożniatow (hromada Rożniatow, rejon kałuski, obwód iwanofrankiwski) na Ukrainie.

Historia W południowo-zachodniej części Rożniatowa, na wzgórzu (obecnie teren rejonowego komisariatu policji), znajduje się budynek o charakterze pałacowym. Obok niego znajdują się strome zbocza wzgórza, na których widoczne są pozostałości dawnego dużego zbiornika wodnego, który pełnił funkcję naturalnej obrony, a także resztki fos.

Badacz Kamil Barański w swojej pracy wspominał, że „w XV w. istniał zamek, który miał trzy wieże, a wokół niego fosy z wodą, wały i lochy”Barański K. Przemineli zagonczycy, chliborobi, chasydzi  — London, 1965. — S. 284.. W pracy Oresta Maciuka zaznaczono, że zamek był „zorientowany na północ-południe, po stronach północno-wschodnich wały, a po północnych – fragment bastionu”Мацюк О. Замки і фортеці Західної України  — Львів, 2005. — С. 119.. O lokalizacji twierdzy pisał Alfred Vajda w dodatku do czasopisma „Słowo polskie” (1925), że „między Kałuszem a Doliną istniała osada Stare Siolo z obronnym zameczkiem, który swego czasu oblegały oddziały tatarskie”Wajda A. Z dziejów Rożniatowa i okolicy ze szczególnemu uwzględnieniem Krechowic // Slowo polske. — 1925. — 2 listop.. Do dziś nie ustalono inicjatora i fundatora budowy zamku.

Jesienią 1648 roku, podczas powstania Chmielnickiego, miejscowa ludność zaatakowała zamek w Rożniatowie. Szczegóły tych wydarzeń opisuje pozew sądowy Samuela Poniatowskiego, sporządzony w marcu 1649 r. W pozwie mowa o tym, że „miejscowi Rusini”, zgromadziwszy trzy-cztery tysiące ludzi, najpierw splądrowali dwór Poniatowskiego w Swaryczowie, a następnie ruszyli do zamku w Rożniatowie, gdzie szlachta zwoziła swój dobytek. Szlachta, zdając sobie sprawę z niemożliwości obrony, w pośpiechu uciekła, zostawiając majątek. Dogoniwszy uciekinierów, zbuntowani chłopi „wielką liczbę szlachty wybili, zamordowali i ograbili”Джерела до історії Україи-Руси. — Т. 4. — Матеріали до історії Галичини 1648-1649 / Зібрав і впорядкував С. Томашівський. — Львів, 1898. — С. 216.. Zamek nie został zniszczony, ponieważ zdobyto go bez oporu. O tym wydarzeniu wspominał również polski historyk Władysław ŁozińskiŁoziński W. Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku  — Warszawa, 2005. — S. 238..

W 1650 r. Kozacy i chłopi spalili twierdzęМацюк О. Замки і фортеці Західної України  — Львів, 2005. — С. 118., którą później odbudowano. W październiku 1672 r., podczas pościgu za obładowanym zdobyczą wielkim oddziałem chana tatarskiego Selima Gireja, hetman wielki koronny Jan III Sobieski wysłał posłańców do zamku w Rożniatowie, aby administracja zamkowa zorganizowała mieszkańców do zasadzki w lasach bodnarowskichGorski K. Wojna Rzeczypospolitej Polskiej z Turcyą w latach 1672 i 1673  — Warszawa, 1890. — S. 25.Potocki M. Sprawozdanie // Biblioteka Ossolińskich. Pismo historyi, literaturze, umięjetnościom i rzeczom narodowym poświęcone. — Lwów, 1866. — T. 8. — S. 342—378. [ІІ. 113; 342].

W XVII i XVIII w. właścicielem Rożniatowa i zamku był koniuszy wielki koronny, wojewoda bracławski Jan Aleksander Koniecpolski z żoną Elżbietą, z domu RzewuskąSłownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich  — T.ІХ. — Warszawa, 1888. — S. 866.. Po ich śmierci zamek przeszedł w ręce wojewody podolskiego Wacława RzewuskiegoLasocka B. Skarbek Stanisław Marcin h. Abdank (1780–1848) // Polski Słownik Biograficzny. — Warszawa. — Kraków, 1997. — T. XXXVIIІ/1. — Z. 156. — S. 23—25..

Od 1830 r. w zamku mieszkał hrabia Stanisław Skarbek, mecenas kultury, fundator Teatru Skarbkowskiego we Lwowie (obecnie Narodowy Akademicki Ukraiński Teatr Dramatyczny im. Marii Zańkowieckiej). Wiadomo, że organizował w zamku przedstawienia teatralneBarański K. Przeminęli zagończycy, chliborobi, chasydzi  — London, 1965. — S. 285.. W pierwszej połowie XIX w. z jego inicjatywy zamek w Rożniatowie przebudowano na pałacZabytki wojewodstwa Stanislawowskeigo. Wykaz z lat 1920-1929  — Warzsawa, 1998. — S. 17.. Nowy budynek wzniesiono w stylu neogotyckim z motywami fortyfikacyjnymi, w których można dostrzec wysoką, kwadratową w planie wieżę (donżon) przylegającą do okrągłej baszty z machikułami. Na dziedzińcu ogrodnicy stworzyli duży park dendrologicznyМацюк О. Замки і фортеці Західної України  — Львів, 2005. — С. 119.. Z czasem twierdza straciła funkcje obronne. Pod zamkiem znajdowały się dwa przejścia, które prowadziły do uroczyska Batyn i do klasztoru BazylianówМаковська А. Оборонний бастіон став бастіоном порядку // Вечірній Івано-Франківськ. — 2005. — 16 серпня. — № 4..

Na początku XX w. w pałacu mieścił się sąd powiatowyMieczysław Orłowicz Ilustrowany przewodnik po Galicyi, Bukowinie, Spiszu, Orawie i Śląsku Cieszyńskim  — Lwow, 1919. — S. 224.Zabytki województwa stanisławowskiego. Wykaz z lat 1920-1929. — Warzsawa, 1998. — S. 17., a po II wojnie światowej pałac uległ zmianom: górna część wieży została rozebrana, zachował się jedynie fragment pierwszego piętraМацюк О. Замки і фортеці Західної України  — Львів, 2005. — С. 118..

W Dziale Rękopisów Lwowskiej Narodowej Naukowej Biblioteki Ukrainy im. Wasyla Stefanyka przechowywany jest „Inwentarz klucza Rożniatowskiego na gruncie zweryfikowany Аno Dni 1759”, odnaleziony przez historyka i konserwatora zabytków Aleksandera Czołowskiego. Z dokumentu wynika, że „zamek był otoczony wałami ziemnymi, a na obwodzie linii obronnych znajdowały się umocnienia: brama wjazdowa, furtka, kamienna wieża i rondel (baszta). Na dziedzińcu zamkowym były pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze: drewniana rezydencja, budynek o nieznanym przeznaczeniu, spichlerz na trzy zasieki, z sienią i altanką nad nim, piekarnia, wozownia i stajnia. A na dole pod zamkiem znajdował się budynek folwarczny”. Zatem budowla obronna była drewniano-ziemna i miała kombinowane umocnienia wieżowo-ścienne i proto-bastionoweЛьвівська наукова бібліотека ім. В. Стефаника. Відділ рукописів. — Ф. Чоловського. 141. — № 478/ІІІ. — С. 1-29 (Inwentarz klucza Rozniatowskiego na gruncie zweryfikowany Аno Dni 1759)..

Na mapie Friedricha von Miga, wydanej w latach 1779–1782, można dostrzec sześć obiektów dziedzińca zamkowego (most, brama wjazdowa, wieża, rondel, rezydencja i synik – prawdopodobnie sygnaturka), które zostały opisane we wspomnianym inwentarzu.

Przypisy

Bibliografia Федунків З. Рожнятівський замок: історія та архітектурно-планувальна характеристика в світлі відомих і нововиявлених джерел // «Археологія & Фортифікація України». Збірник матеріалів V Всеукраїнської науково-практичної конференції / [редкол.: В.С. Травінський (відп. ред.) та ін.]. — Кам'янець-Подільський: ТОВ «Друкарня Рута», 2015. — С. 193—199. — ISBN 978-966-2771-76-3.

Kategoria:Nieistniejące zamki na Ukrainie Kategoria:Ruiny zamków na Ukrainie