Kazimierz Gaca (ur. 25 lutego 1920 w Bydgoszczy, zm. 1997) – polski kryptolog, najmłodszy pracownik Biura Szyfrów. Po zakończeniu II wojny światowej pracownik francuskiego wywiadu.
Życiorys Młodość Kazimierz Gaca urodził się w Bydgoszczy jako najmłodszy z czterech synów kupca Franciszka i Aleksandry Gaców. Braćmi Kazimierza byli Zbigniew, Czesław i Adam. Rodzina mieszkała w kamienicy przy ulicy Bolesława Chrobrego pod numerem 26.
Kazimierz Gaca ukończył Państwowe Gimnazjum Klasyczne w Bydgoszczy (to samo, którego absolwentem był Marian Rejewski). W 1938 roku studiował matematykę na Uniwersytecie Warszawskim, a także na Politechnice Warszawskiej. Ze studiów na politechnice zrezygnował w momencie rozpoczęcia pracy dla Oddziału II. Do Biura Szyfrów został rekomendowany przez swojego starszego brata, Zbigniewa. Najmłodszy z pracowników biura został w grudniu przydzielony do referatu 4, zajmującego się szyframi niemieckimi, gdzie jego przełożonym był Wiktor Michałowski. W momencie przystąpienia młodszego z braci Gaców do pracy w charakterze kryptologa Biuro Szyfrów mieściło się już w tajnym ośrodku na terenie Lasu Kabackiego w podwarszawskich Pyrach (obecnie na tym terenie znajduje się Centrum Operacji Powietrznych Dowództwa Komponentu Powietrznego).
II wojna światowa Po wybuchu II wojny światowej Gaca wraz z całym personelem Biura Szyfrów został ewakuowany z atakowanej przez Niemców Warszawy. Po opuszczeniu stolicy pracownicy rozdzielili się, Gaca otrzymał zadanie przetransportowania polskich kopii Enigmy do Francji. Wywiózł ją drogą przez Rumunię, Jugosławię i Grecję, gdzie wsiadł na statek „Warszawa” i 20 lutego 1940 roku dotarł z cenną przesyłką do Marsylii. Gaca oraz Sylwester Palluth (kuzyn Antoniego Pallutha) zostali w marcu przydzieleni do kompanii piechoty w ramach formowanych polskich oddziałów we Francji. Ich jednostka stacjonowała w pobliżu Mauron. Dopiero wskutek interwencji Gwidona Langera, 1 maja 1940 roku udało się ściągnąć ich do ośrodka PC Bruno, w którym po ewakuacji pracę podjęli członkowie Biura Szyfrów pod kierownictwem szefa francuskiego wywiadu – Gustave’a Bertranda.
Po upadku Francji w wyniku niemieckiej operacji Fall Gelb w 1940 roku Gustave Bertrand utworzył tajny ośrodek kryptologiczny Cadix z siedzibą w zamku Fouzes, w pobliżu Uzès. Tam, w szeregach tzw. „ekspozytury 300” działali kryptolodzy polscy, francuscy i hiszpańscy. Wśród nich znajdował się Kazimierz Gaca, który zajmował się łamaniem szyfrów niemieckich komisji rozejmowych (wojskowego organu nadzorczego, odpowiedzialnego za realizowanie francusko-niemieckiego traktatu rozejmowego). Na potrzeby konspiracji działał pod fałszywą tożsamością jako urodzony w La Roche-sur-Yon Jacquin Jean. Pracując w Cadix Gaca poznał swoją przyszłą żonę, Monique Isambert, której ojciec był szoferem Bertranda.
W listopadzie 1942 roku po alianckich sukcesach w Afryce Północnej Niemcy wraz z Włochami zajęli tereny Francji Vichy. Obecność niemieckich wojsk na terenie, gdzie siedzibę miał PC Cadix, groziła dekonspiracją i dostaniem się w niewolę całego personelu. W związku z nowym zagrożeniem Gustave Bertrand przygotował plany ewakuacji dla podzielonych na grupy kryptologów. Celem była neutralna Hiszpania, z której załoga Cadix miała przedostać się do Wielkiej Brytanii. Gaca ewakuował się w grupie, w której znajdowali się także Gwido Langer, Maksymilian Ciężki, Edward Fokczyński oraz Antoni Palluth. Pierwsza próba przedostania się do Hiszpanii zakończyła się aresztowaniem przez francuskich żandarmów i umieszczeniem w cytadeli w Perpignan. Podczas drugiego podejścia, 10 marca 1943 roku kryptolodzy zostali w wyniku zdrady przewodnika ujęci przez Gestapo i przetransportowani do więzienia w Perpignan, następnie do fortu Romainville, a później do obozu w Compiègne.
W kwietniu 1943 roku Kazimierz Gaca wraz z Antonim Palluthem i Edwardem Fokczyńskim trafił do filii obozu Sachsenhausen w Oranienburgu, gdzie odbywali pracę przymusową w zakładach produkcyjnych Heinkla. Gaca, który otrzymał numer obozowy P66193, jako jedyny z powyższej trójki przeżył okres niewoli; Fokczyński umarł z wycieńczenia, a Palluth zginął podczas nalotu alianckich bombowców w kwietniu 1944 roku. Świadkiem tego zdarzenia był Gaca i to on poinformował Jadwigę Palluth o śmierci męża. Na przełomie kwietnia i maja 1945 roku przeżył „marsz śmierci” z Sachsenhausen i niedaleko Schwerina wraz z innymi więźniami obozu został oswobodzony przez amerykańskie oddziały.
Po wojnie W 1947 roku Kazimierz Gaca, wraz z Sylwestrem Palluthem (kuzynem Antoniego), wstąpił do francuskiego wywiadu. W latach 1949–1950 pełnił funkcję zastępcy dyrektora Służby Wywiadu Zagranicznego i Kontrwywiadu (SDECE), w 1947 roku został awansowany na generała brygady.
7 czerwca 1950 roku w katedrze Notre Dame ożenił się z poznaną podczas pracy w ośrodku Cadix Monique Isambert. Został odznaczony Orderem Kawalera Legii Honorowej. Kazimierz Gaca zmarł w 1997 roku we Francji.
Upamiętnienie Wnuczka Kazimierza Gacy, artystka Bérénice Gaça Courtin, tworzy prace, w których łączy nawiązania do Enigmy oraz krosna żakardowego, którego działanie podobne do maszyny liczącej zauważyła już w XIX w Ada Lovelace. Współpracowała również z innymi artystami przy tworzeniu eksperymentalnego spektaklu filmowego poświęconego twórczości jej dziadka.
Ne ekspozycji Centrum Szyfrów Enigma, w okresie od 6 grudnia 2025 do 31 marca 2026, prezentowana była wystawa czasowa pt. „Rizomatyczna Pamięć – Hommage à Kazimierz Gaca” autorstwa Bérénice Gaçy Courtin, na której wystawiono niektóre z jej prac oraz archiwalne fotografie rodzinne Kazimierza Gacy.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Funkcjonariusze francuskich służb specjalnych Kategoria:Ludzie urodzeni w Bydgoszczy Kategoria:Polscy kryptolodzy Kategoria:Biuro Szyfrów Kategoria:Polacy odznaczeni Legią Honorową Kategoria:Więźniowie KL Sachsenhausen Kategoria:Uczestnicy marszów śmierci Kategoria:Urodzeni w 1920 Kategoria:Zmarli w 1997