Aliancka interwencja w rosyjskiej wojnie domowej – seria wielonarodowych ekspedycji wojskowych na terytorium byłego Imperium Rosyjskiego, które rozpoczęły się w 1918 roku. Początkowym impulsem do podjęcia interwencji była potrzeba zabezpieczenia zapasów i materiałów wojennych rozpadającej się armii carskiej przed wpadnięciem w ręce wojsk niemieckich, zwłaszcza po podpisaniu przez bolszewików traktatu brzeskiego kończącego walki na froncie wschodnim I wojny światowej, a także ratowanie oddziałów alianckich, które utknęły w Rosji po rewolucji październikowej w 1917 roku. Po zawieszeniu broni z 11 listopada 1918 roku plan aliantów zmienił się na wsparcie Białych w rosyjskiej wojnie domowej. Po zwycięstwie bolszewików wojska ententy wycofały się z Rosji do 1925 roku.

Wojska alianckie operowały w Archangielsku ( w latach 1918–1919) i we Władywostoku (w ramach interwencji syberyjskiej w latach 1918–1922). Brytyjczycy (1918–1919) oraz na Kaukazie (1917–1919). Natomiast dowodzone przez Francję siły alianckie prowadziły (1918–1919).

Wysiłki aliantów były utrudnione przez rozbieżne cele i zmęczenie ich żołnierzy po I wojnie światowej. Czynniki te, wraz z ewakuacją Legionu Czechosłowackiego we wrześniu 1920 roku, skłoniły mocarstwa zachodnie do zakończenia interwencji w północnej Rosji i na Syberii w 1920 roku, chociaż japońskie działania na rosyjskim Dalekim Wschodzie trwały do 1922 roku, a Cesarstwo Japońskie okupowało północną część Sachalinu do 1925 roku.

Tło Rewolucja rosyjska

Na początku 1917 roku Imperium Rosyjskie znalazło się w krytycznym momencie konfliktów społecznych i politycznych – poparcie społeczne dla udziału Rosji w I wojnie światowej i cara Mikołaja II zaczęło słabnąć, stawiając kraj na krawędzi rewolucji. Rewolucja lutowa z lutego – marca 1917 roku wpłynęła na przebieg wojny; pod silną presją polityczną car abdykował i utworzono Rząd Tymczasowy Rosji, kierowany początkowo przez Gieorgija Lwowa (od marca do lipca 1917 roku), a następnie przez Aleksandra Kiereńskiego (od lipca do listopada 1917 roku). Rząd Tymczasowy zobowiązał się przed aliantami do kontynuowania walki z Niemcami na froncie wschodnim.

Siły alianckie dostarczały zaopatrzenie do Rosji od początku wojny w 1914 roku przez porty w Archangielsku, Murmańsku (od 1915 roku) i Władywostoku. W kwietniu 1917 roku Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny po stronie aliantów. Prezydent USA Woodrow Wilson porzucił swoje zastrzeżenia co do przystąpienia do wojny wraz z despotycznym carem jako sojusznikiem, a Stany Zjednoczone zaczęły udzielać wsparcia ekonomicznego i technicznego rządowi Kiereńskiego.

Wojna stawała się coraz bardziej niepopularna wśród rosyjskiej ludności. Narastały niepokoje społeczne i niestabilność polityczna, a marksistowska, antywojenna partia bolszewicka pod przywództwem Włodzimierza Lenina rosła w siłę. Wielu szeregowych żołnierzy zbuntowało się lub zdezerterowało z armii rosyjskiej. Ofensywa Kiereńskiego rozpoczęta się zakończyła się niepowodzeniem, a niemieckie i austro-węgierskie kontrataki pokonał siły rosyjskie. Doprowadziło to do załamania się frontu wschodniego. Zdemoralizowana armia rosyjska stanęła na krawędzi buntu, a większość żołnierzy opuściła swoje stanowiska. 19 lipca 1917 roku Kiereński zastąpił Aleksieja Brusiłowa na stanowisku Naczelnego Dowódcy Armii Ławrem Korniłowem.

Korniłow próbował wprowadzić dyktaturę wojskową, przeprowadzając zamach stanu. Uzyskał poparcie brytyjskiego attaché wojskowego w Piotrogrodzie, gen. mjr. Alfreda Knoxa, którego Kiereński oskarżył o uprawianie „propagandy prokorniłowowskiej”. Kiereński twierdził również, że lord Milner, członek brytyjskiego gabinetu wojennego, napisał do niego list wyrażający poparcie dla Korniłowa. W nieudanym zamachu stanu uczestniczył brytyjski szwadron samochodów pancernych dowodzony przez Olivera Locker-Lampsona, przebrany w rosyjskie mundury.

Rewolucja październikowa z doprowadziła do obalenia Rządu Tymczasowego i przejęcia władzy przez bolszewików. Według Williama Henry’ego Chamberlina, „kilka tygodni po rewolucji bolszewickiej, 23 grudnia 1917 roku, w Paryżu zawarto angielsko-francuską konwencję regulującą przyszłe działania wojsk brytyjskich i francuskich na terytorium Rosji. Konwencja ta zdefiniowała jako brytyjską „strefę wpływów” regiony kozackie, obszar Kaukazu, Armenii, Gruzji i Kurdystanu, podczas gdy strefa francuska miała obejmować Besarabię, Ukrainę i Krym. Konwencja ta miała pewne podłoże ekonomiczne; brytyjskie inwestycje dominowały w kaukaskich złożach ropy naftowej, podczas gdy Francuzi byli bardziej zainteresowani kopalniami węgla i rudy żelaza na Ukrainie”.

Rosja wycofuje się z wojny

Na początku 1918 roku wojska państw centralnych przekroczyły opustoszałą po rewolucji linię frontu wschodniego, zajmując rozległe obszary dawnego Imperium Rosyjskiego i grożąc zdobyciem Moskwy oraz utworzeniem na zajętych ziemiach podległych sobie separatystycznych rządów narodowych (patrz: Mitteleuropa). Lenin chciał negocjować z Niemcami, ale nie uzyskał zgody swojego rządu aż do końca lutego. W desperackiej próbie utrzymania się przy władzy, zgodnie z własną deklaracją „Pokój, Chleb, Ziemia” bolszewicy w imieniu Rosyjskiej FSRR 3 marca 1918 roku podpisali traktat brzeski, kończący wojnę na froncie wschodnim. Państwa ententy poczuły się zdradzone i zwróciły się przeciwko reżimowi bolszewików, wspierając jego „białych” wrogów i przerzucając swoje wojska, aby uniemożliwić dotarcie rosyjskich dostaw do Niemiec. Według historyka Spencera Tuckera, alianci uważali, że bolszewicy nie będą w stanie stworzyć na tyle stabilnego systemu władzy, aby przeciwstawić się niemieckiej dominacji. „Po Brześciu Litewskim widmo niemieckiej dominacji w Europie Wschodniej groziło urzeczywistnieniem, a alianci zaczęli poważnie rozważać interwencję militarną”.

Pewność zdrady usunęła wszelkie obawy państw sprzymierzonych dotyczące obalenia bolszewików. Według Williama Henry’ego Chamberlina, jeszcze przed traktatem brzeskim „Downing Street rozważało objęcie protektoratu nad Kaukazem, a Quai d’Orsay nad Krymem, Besarabią i Ukrainą” oraz rozpoczęło negocjacje w sprawie finansowania Białych generałów, aby pomóc im w przejęciu władzy. wraz z innym brytyjskim agentem i francuskim urzędnikiem w Moskwie próbowali zorganizować zamach stanu, który obaliłby reżim bolszewicki. Mieli jednak kontakt z podwójnymi agentami, przez co zostali zdemaskowani i aresztowani. Francuskie i brytyjskie wsparcie dla Białych było również motywowane chęcią ochrony aktywów, które mocarstwa zachodnie zdobyły dzięki inwestycjom w carskiej Rosji.

Legion Czechosłowacki

thumb|Wojska czechosłowackie we Władywostoku, 1918 Legion Czechosłowacki okresowo kontrolował większość Kolei Transsyberyjskiej i wszystkie większe miasta Syberii. Rekrutował się z austro-węgierskich jeńców wojennych narodowości czeskiej i słowackiej; część jego żołnierzy sama zdezerterowała do armii rosyjskiej. Czechosłowacy od dawna pragnęli utworzyć własne, niepodległe państwo, a Rosjanie pomogli w utworzeniu specjalnych jednostek czechosłowackich do walki z państwami centralnymi.

Podpisanie traktatu brzeskiego zapewniało repatriację jeńców wojennych. W 1917 roku bolszewicy oświadczyli, że jeśli Legiony Czechosłowackie zachowają neutralność i zgodzą się opuścić Rosję, otrzymają bezpieczną przeprawę przez Syberię i będą mogły przez Władywostok udać się do Francji, aby walczyć u boku sił alianckich na froncie zachodnim. Legiony Czechosłowackie przemieszczały się do Władywostoku Koleją Transsyberyjską. Jednak w maju 1918 roku wybuchły walki między Czechosłowakami a bolszewikami.

Obawy aliantów thumb|Kanadyjskie Syberyjskie Siły Ekspedycyjne, 1919 Sprzymierzeni zaczęli niepokoić się załamaniem się frontu wschodniego i utratą carskiego sojusznika. Pojawiła się również kwestia dużych ilości zaopatrzenia i sprzętu pozostawionego w rosyjskich portach, które – jak obawiali się alianci – mogły zostać zajęte przez Niemców. Niepokój ententy wzbudziło również lądowanie wojsk niemieckich w Finlandii w kwietniu 1918 roku jako element interwencji Niemiec w tamtejszą wojnę domową, co nasiliło spekulacje o możliwości próby zajęcia przez Niemców linii kolejowej Murmańsk – Piotrogród, a następnie strategicznego portu w Murmańsku, a być może i w Archangielsku. Inne obawy dotyczyły potencjalnego zniszczenia Legionów Czechosłowackich i zagrożenia bolszewizmem, którego rozprzestrzenienia bardzo obawiały się rządy zachodnie. Tymczasem transportowany sprzęt aliantów szybko gromadził się w magazynach w Archangielsku i Murmańsku. Estonia ogłosiła niepodległość i przy wsparciu brytyjskiej Królewskiej Marynarki Wojennej oraz fińskich ochotników broniła się przed atakiem czerwonej 7 Armii.

W obliczu tych wydarzeń rządy Wielkiej Brytanii i Francji zdecydowały się na interwencję wojskową w Rosji. Paradoksalnie, pierwsze brytyjskie lądowanie w Rosji nastąpiło na prośbę lokalnej rady sowieckiej. Obawiając się niemieckiego ataku na miasto, władze bolszewickie w Murmańsku zwróciły się do aliantów z prośbą o wysłanie wojsk w celu zapewnienia im ochrony. Wojska brytyjskie przybyły 4 marca 1918 roku, dzień po podpisaniu traktatu brzeskiego między Niemcami a rządem bolszewickim. Latem 1918 roku Lew Trocki, pierwszy dowódca Armii Czerwonej, z zadowoleniem powitał przybycie wojsk brytyjskich, amerykańskich i francuskich do Murmańska.

thumb|Amerykańskie wojska we Władywostoku, sierpień 1918 Z powodu znacznego niedoboru własnych wojsk, których zdecydowana większość walczyła na froncie zachodnim, Brytyjczycy i Francuzi zwrócili się do prezydenta Wilsona z prośbą o dostarczenie amerykańskich żołnierzy na kampanię w Rosji. W lipcu 1918 roku, wbrew radom Departamentu Wojny Stanów Zjednoczonych, Wilson zgodził się na ograniczony udział 5000 żołnierzy Armii Stanów Zjednoczonych w interwencji. Siły te, znane jako „Amerykańskie Siły Ekspedycyjne w Północnej Rosji (znane również jako Ekspedycja Polar Bear), zostały wysłane do Archangielska, a kolejne 8000 żołnierzy, zorganizowanych jako Amerykańskie Siły Ekspedycyjne na Syberii, zostało przetransportowanych do Władywostoku z Filipin i z w Kalifornii.

W tym samym miesiącu rząd Kanady przychylił się do prośby rządu brytyjskiego o dowodzenie nad interwencją i zapewnienie większości żołnierzy dla połączonych sił Imperium brytyjskiego, w skład których wchodzili również wojska australijskie i indyjskie. Część tych sił stanowiły Kanadyjskie Syberyjskie Siły Ekspedycyjne, a pozostałą Kanadyjskie Siły Interwencyjne w Północnej Rosji. Na Bałtyk została wysłana eskadra Królewskiej Marynarki Wojennej pod dowództwem kadm. . Siły te składały się z nowoczesnych krążowników klasy C oraz niszczycieli klasy V i W. W grudniu 1918 roku Sinclair wpłynął do portów estońskich i łotewskich, wysyłając wojsko i zaopatrzenie, obiecując atakować bolszewików „tak daleko, jak sięgają jego działa”. W styczniu 1919 roku jego następcą na stanowisku dowódcy został kadm. Walter Cowan.

Japończycy, zaniepokojeni swoją północną granicą, wysłali największe siły zbrojne ze wszystkich interwentów, liczące około 70 000 żołnierzy. Pragnęli utworzenia państwa buforowego na Syberii, a Sztab Generalny Cesarskiej Armii Japońskiej postrzegał sytuację w Rosji jako okazję do rozwiązania „problemu północnego” Japonii. Rząd japoński był również silnie wrogo nastawiony do komunizmu.

Włosi utworzyli specjalny „Corpo di Spedizione” z oddziałami Alpini wysłanymi prosto z Włoch oraz byłymi jeńcami wojennymi pochodzenia włoskiego z armii austro-węgierskiej, którzy zostali zwerbowani do włoskiej Legii Redenta. Początkowo stacjonowali oni we włoskiej koncesji w Tiencinie i liczyli około 2500 osób.