Huta Engelsberg, Zakłady hutnicze w Engelsberg, Odlewnia żelaza w Engelsberg () – zabytkowy zakład przemysłowy założony w 1681 roku, znajdujący się w miejscowości (tätort) , w gminie Fagersta, w regionie (län) Västmanland, w środkowej Szwecji. W 1993 roku obiekt został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Historia thumb|left|Wielki piec huty Engelsberg (1919) Początki wydobycia rudy żelaza i jej wytopu na ziemiach środkowej Szwecji sięgają XI i XII wieku, stanowiąc uzupełnienie działalności rolniczej miejscowej ludności. Pierwsze, prymitywne piece hutnicze (dymarki) opalane były węglem drzewnym. Wprowadzenie koła wodnego do napędzania miechów w kuźnicach znacząco przyspieszyło rozwój technik wytopu żelaza. Wielki piec na terenie między jeziorami i , gdzie obecnie znajduje się zakład, zbudował w pierwszej połowie XIV wieku górnik Englika, który przybył prawdopodobnie z obszaru dzisiejszych Niemiec. Od jego imienia pochodzi określająca to miejsce nazwa Englikebenning (notowana też w formie Englikobenning lub Englikobyggning), która z czasem uległa skróceniu do Engelsberg. Englika był przodkiem Engelbrekta Engelbrektssona, szwedzkiego bohatera narodowego i przywódcy powstania ludowego.
Huta żelaza Engelsberg w swoim współczesnym kształcie powstała w 1681 roku z inicjatywy lokalnego urzędnika (szw. ) i szlachcica, . W XVIII wieku zakład był własnością rodziny Söderhielm, a następnie rodziny Hebbe. W 1746 roku wzniesiono okazały dwukondygnacyjny budynek główny – dwór z dwoma skrzydłami (wschodnim i zachodnim), kryty mansardowym dachem – przed którym stanęły dwie okrągłe wieże zbudowane z żużlu, służące jako pawilon ogrodowy oraz wychodek. W latach 1778–1779 wybudowano istniejący do dzisiaj wielki piec opalany węglem drzewnym, magazyn tego paliwa oraz kruszarkę rudy, a pod koniec XVIII wieku przebudowano kuźnię.
thumb|left|Budynek główny od strony ogrodu (2012) Od 1828 roku zakład był własnością rodziny Timm, która podjęła się jego dalszej modernizacji. Znaczący wzrost produkcji osiągnięto dzięki zamontowaniu nowych dmuchaw (1836) oraz gazowego pieca do prażenia rudy (1848). W latach 50. XIX wieku w kuźni zainstalowano sprowadzone z Francji paleniska.
W 1916 roku hutę żelaza Engelsberg zakupił szwedzki konsul, i włączył ją w skład swojego koncernu . W 1919 roku działalność hutniczą w szwedzkim zakładzie zakończono z powodu malejącej opłacalności produkcji. Pod koniec lat 60. XX wieku w dawnej stodole na terenie kompleksu otwarto archiwum . W latach 1968–1975 przeprowadzono gruntowny remont zabudowań, zaś w 1974 roku hutę Engelsberg wpisano na listę zabytków. Zakład od 1987 roku stanowi własność należącej do rodziny Ax:son Johnsons spółki , która odpowiada za zarządzanie, bieżące utrzymanie oraz konserwację budynków.
Charakterystyka Wpisany na listę światowego dziedzictwa obszar ma powierzchnię 9596 ha i obejmuje ponad 50 budynków z różnych okresów i pełniących różnorakie funkcje. Oprócz budynków przemysłowych znajdują się tu również budynki administracyjne oraz mieszkalne przeznaczone dla zarządców i robotników. Należą do nich m.in. budynek główny (dwór) z dwoma skrzydłami, budynek biurowy, dom inspektora, domy kowali, wozownia, stajnie, wzniesiony w 1790 roku dom ogrodnika, wybudowany w 1829 roku browar oraz duża stodoła z żużlu i kamienia pochodząca z 1872 roku. Większość obiektów technicznych oraz budynków administracyjnych i mieszkalnych zachowało się w oryginalnym, niemal nienaruszonym stanie.
Huta żelaza Engelsberg stanowi wybitny przykład europejskiego kompleksu przemysłowego z okresu od XVII do XIX wieku. Jest to również najlepiej zachowany i najbardziej kompletny ośrodek hutnictwa żelaza z towarzyszącym majątkiem ziemskim () na terenie Szwecji. Kraj ten, m.in. dzięki zakładowi Engelsberg, przez niemal dwieście lat pozostawał światowym liderem produkcji wysokiej jakości żelaza.
Galeria
Przypisy
Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Szwecji Kategoria:Zabytki Szwecji Kategoria:Gmina Fagersta Kategoria:Huty żelaza