Józef Klat (niem. Klatt; ur. 22 czerwca 1822 w Górce, zm. 16 lipca 1863 w Szygach) – polski działacz niepodległościowy, emisariusz Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, konspirator, uczestnik wydarzeń Wiosny Ludów, powstania wielkopolskiego 1848 roku oraz powstania styczniowego 1863 roku.
Życiorys mały|lewo|Parafialny spis dzieci ochrzczonych w Pępowie. Zapis dotyczący Józefa znajduje się pod numerem 64. Dziecko do chrztu trzymali: jaśnie wielmożny Stanisław Mycielski, dziedzic dóbr Dębno, oraz szlachcianka Karolina Richter, żona Karola Richtera, ogrodowego z Klucza, zamieszkała we wsi Chociszewice. (Archiwum Państwowe w Poznaniu, zbiór: Piotr Sikorski) Józef Klat urodził się 22 czerwca 1822 roku w Górce, należącej do parafii św. Jadwigi w Pępowie, niedaleko Gostynia. Pochodził z rodziny szlacheckiej. Ojciec Bogusław był notariuszem dworskim w majątkach Mycielskich, a matką Anna ze SzczeszyńskichKsięga parafialna kościoła w Pępowie, 1822, Archiwum Państwowe w Poznaniu.. Został ochrzczony 23 czerwca 1822 roku w kościele parafialnym pw. św. Jadwigi w Pępowie. Rodzicami chrzestnymi byli Stanisław Mycielski, dziedzic dóbr Dębno, oraz Karolina Richter, żona Karola Richtera, ogrodowego z Klucza, zamieszkała we wsi ChociszewiceParafialny spis dzieci ochrzczonych w Pępowie, 1822, Archiwum Państwowe w Poznaniu (Zbiór: Piotr Sikorski)..
W 1832 roku rozpoczął naukę w Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu. Po śmierci matki w 1837 roku przerwał edukację i podjął pracę jako czeladnik w gorzelni. W 1841 roku, po powołaniu do wojska, służył w batalionie strzelców gwardii w Berlinie. Tam poznał Zygmunta Wałeckiego (pseud. „Jan Pozorski”), który wprowadził go do tajnego Związku Plebejuszy, powstałego w 1842 roku z inicjatywy Walentego StefańskiegoMarian Tyrowicz, Józef Klatt, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XII, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966–1967, s. 546..
Po zakończeniu służby wojskowej pracował jako nauczyciel domowy na terenie Prus Zachodnich, kontynuując działalność spiskową. Po rozbiciu Związku Plebejuszy przez władze pruskie w 1844 roku uniknął aresztowania i nadal współdziałał z Centralizacją Poznańską, przygotowującą powstanie planowane na luty 1846 roku.
W 1845 roku otrzymał od Stefańskiego polecenie nawiązania kontaktu z Henrykiem Kamieńskim w Królestwie Polskim. W przebraniu udał się do majątku Ruda na Lubelszczyźnie. Choć nie spotkał Kamieńskiego, jego brat Karol Klatt nawiązał z nim współpracę i zmarł rok później w kazańskim lazarecie w drodze na zesłanieAgaton Giller, Podróż więźnia etapami do Syberyi w roku 1854, Poznań–Charlottenburg 1912.. Klat prowadził działalność konspiracyjną na terenie Królestwa Polskiego pod przykrywką pracy oficjalisty dworskiego. Według raportów władz carskich przemieszczał się między Wilnem, Grodnem i Białymstokiem, podszywając się pod dorożkarzaMarek Klat, Klat albo Klatt. Oto jest pytanie…, Gdańsk–Wrocław 2025, s. 45..
Po powrocie do Prus próbował prowadzić agitację wśród żołnierzy we Wrocławiu, jednak z powodu wcześniejszych zatargów odmówiono mu wstąpienia do armii. Wraz z nauczycielem F. Graffsteinem zaplanował zamach na dyrektora pruskiej policji Dunckera, uzyskując poparcie kierownictwa Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Następnie ponownie udał się do Królestwa Polskiego, gdzie zatrudnił się jako oficjalista dworski i publicznie manifestował polskość, co zwróciło uwagę władz rosyjskich. Po nieudanym wybuchu powstania w Wielkopolsce w lutym 1846 roku został aresztowany i osadzony w Cytadeli Warszawskiej, a następnie przewieziony do berlińskiego więzienia Moabit.
Podczas tzw. „procesu poznańskich wywrotowców”, rozpoczętego we wrześniu 1846 roku, został oskarżony o udział w spisku i przygotowywanie zamachu na Dunckera. 2 grudnia 1847 roku skazano go na 20 lat twierdzy, utratę szlachectwa i wydalenie z wojskaStanisław Karwowski, Historia Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Poznań 1918, t. I 1815–1852, s. 347–348.. W marcu 1848 roku, w wyniku Wiosny Ludów, został objęty amnestią dla więźniów politycznych i odzyskał wolność.
Po uwolnieniu powrócił do Wielkopolski, gdzie objął dowództwo kompanii strzelców w oddziałach powstańczych. Opowiadał się za natychmiastowym rozpoczęciem działań zbrojnych i należał do grona przeciwników umiarkowanej postawy Ludwika MierosławskiegoMarek Klat, Klat albo Klatt. Oto jest pytanie…, Gdańsk–Wrocław 2025, s. 48–49.. Brał udział w bitwach pod Książem, Miłosławiem (30 kwietnia 1848) i Sokołowem (2 maja 1848). Po kapitulacji w Bardzie (9 maja 1848) kontynuował działalność konspiracyjną.
W latach 1848–1862 przebywał prawdopodobnie w Gdańsku. Po wybuchu powstania styczniowego w 1863 roku, jako gdański kupiec, zajmował się organizowaniem przerzutu broni z Londynu do Królestwa Polskiego. Rząd Narodowy powierzył mu zarząd składu broni w Działdowie, a następnie funkcję Naczelnika Wojennego Województwa Płockiego.
16 lipca 1863 roku wziął udział w bitwie pod Szygami, podczas której zginął. Według relacji świadków, ciężko ranny, popełnił samobójstwo, by uniknąć pojmania przez wojska rosyjskie.
Przypisy
Bibliografia Andrzej Bukowski, Pomorze gdańskie w Powstaniu Styczniowym, Gdańsk 1964. Czas, 1863. Dziennik Poznański, 1863, nr 169. Gazeta Wielkiego Księstwa Poznańskiego, 1847, s. 229. Agaton Giller, Historja powstania narodu polskiego w 1861–1864 r., Paryż 1868, t. IV, s. 86 i 126. Agaton Giller, Podróż więźnia etapami do Syberyi w roku 1854, Poznań–Charlottenburg 1912. Historia Polski, Warszawa 1959, t. II, cz. 3, s. 139. Stefan Kieniewicz, Społeczeństwo polskie w powstaniu poznańskim 1848 r., Warszawa 1960, s. 412. Marek Klat, Klat albo Klatt. Oto jest pytanie…, Gdańsk–Wrocław 2025, s. 41–54. Stanisław Karwowski, Historia Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Poznań 1918, t. I, s. 347–348. Zbigniew Chądzyński, Wspomnienia powstańca z lat 1861–1863, Warszawa 1963. Marian Tyrowicz, Dzieje ruchu rewolucyjnego na Śląsku w latach 1846–1849, Katowice 1960. Marian Tyrowicz, Józef Klatt, w: Polski Słownik Biograficzny, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966–1967, t. XII, s. 546. Marian Tyrowicz, Sprawa ks. Piotra Ściegiennego, Warszawa 1948. Stanisław Zieliński, Bitwy i potyczki 1863–1864, Rapperswil 1913. Śląsk w pierwszej połowie XIX wieku. Wybór źródeł, oprac. W. Długoborski, K. Popiołek, Wrocław 1957, t. I–II. Akta i czynności sądowe tyczące się procesu Polaków, Berlin 1847, cz. 2, s. 174–175. Anklageschrift des Staatsanwalts… wegen Hochverrats, Berlin 1847, s. 194–195. Księga parafialna kościoła w Pępowie, 1822, Archiwum Państwowe w Poznaniu. Parafialny spis dzieci ochrzczonych w Pępowie, 1822, Archiwum Państwowe w Poznaniu. Andrzej Wojtkowski, Bibliografia historii Wielkopolski, 1934–1937.
Kategoria:Polscy działacze narodowi Kategoria:Powstańcy styczniowi Kategoria:Urodzeni w 1822 Kategoria:Zmarli w 1863 Kategoria:Powstańcy wielkopolscy (1848) Kategoria:Członkowie Towarzystwa Demokratycznego Polskiego Kategoria:Polegli w powstaniu styczniowym