Banknot okolicznościowy – odmiana banknotu obiegowego, wydana przez emitenta z okazji ważnych rocznic, wydarzeń historycznych lub bieżących, społeczno-kulturowych, gospodarczych, sportowych, a także w celu upamiętnienia wybitnych postaci.

Terminologia używana w języku polskim została zaczerpnięta z nazewnictwa dotyczącego monet – okolicznościowych i kolekcjonerskich. W języku angielskim stosuje się głównie określenie commemorative banknote (obejmujące zarówno banknoty okolicznościowe, jak i kolekcjonerskie) oraz niekiedy collector banknote (banknot kolekcjonerski sensu stricto).

Banknot okolicznościowy przeznaczony jest do normalnego obiegu gotówkowego, a jego wartość odpowiada wskazanemu na nim nominałowi. Wprowadzany jest do obiegu za pośrednictwem instytucji finansowych, bankomatów, kas bankowych lub innych kanałów dystrybucji stosowanych w danym kraju. Część nakładu — często w specjalnie zaprojektowanych opakowaniach — może być przeznaczona na rynek kolekcjonerski.

Pojęcia banknot okolicznościowy i banknot kolekcjonerski bywają używane zamiennie, choć w rzeczywistości odnoszą się do różnych typów emisji. Główna różnica polega na tym, że banknot kolekcjonerski jest produktem przeznaczonym dla kolekcjonerów i nie pełni faktycznej funkcji środka płatniczego. Innym określeniem stosowanym wobec obu tych rodzajów banknotów jest banknot pamiątkowyOkreślenie „banknot pamiątkowy” jest bardzo często stosowane przez producentów walorów kolekcjonerskich przypominających papierowe pieniądze.. +Zestawienie różnić pomiędzy rodzajami banknotówbanknot obiegowybanknot okolicznościowybanknot kolekcjonerskiNominałnominały obiegoweobiegowy lub specjalny, związany z motywem; banknoty mogą być emitowane w jednym nominale lub seriidowolnyWartośćnominalnanominalnapowyżej nominalnejNakładwedług zapotrzebowania na gotówkę w obieguograniczony jednorazowy nakład; lub emisja w czasie, według zapotrzebowania na gotówkę o obiegujednorazowa emisja, zazwyczaj w niskim nakładzieMotywserii obiegowejspecjalnyspecjalnyProjektserii obiegowejoparty na projekcie danej serii; lub opracowany dla konkretnego motywuopracowany dla konkretnego motywuPodłożeserii obiegowej - papierowePodłoże może być wykonane z różnych materiałów, w tym również z materiałów pochodzących z recyklingu., - polimerowe,

- hybrydowePodłoże hybrydowe to połączenie warstw papieru i polimeru lub podłoże powleczone powłokami wzmacniającymi jego trwałość, często z dodatkami niszczącymi patogeny.dowolne, czasem wykorzystywane są podłoża testowe producentaParametryserii obiegowejzgodne z obiegowym (dla danego nominału lub serii)Zachowanie parametrów technicznych zgodnych z banknotami obiegowymi umożliwia ich obsługę bez ponoszenia dodatkowych kosztów. ; lub odbiegające od parametrów obiegowychwedług uznaniaWprowadzenie do obieguzgodnie z przyjętymi sposobami w danym krajuwedług sposobu dystrybucji w danym kraju. Brak możliwości wymiany za pomocą płatności bezgotówkowych. Część nakładu może zostać przeznaczona na rynek kolekcjonerskisprzedaż w kasach instytucji finansowych, sklepie internetowym, aukcjach. Możliwość bezgotówkowej zapłatyStatusprawny środek płatniczy do czasu wycofania z obieguprawny środek płatniczy do czasu wycofania z obieguprawny środek płatniczy o wartości nominalnejBanknoty nie występują w obiegu ze względu na przeznaczenie kolekcjonerskie oraz wartość przewyższającą nominał.

Zasady tworzenia projektu Projekty banknotów okolicznościowych powstają według kilku podstawowych schematów:

Wykorzystanie istniejącego banknotu obiegowego i dodanie elementu, motywu okolicznościowego: a. nadruk okolicznościowego logo lub napisu; b. nałożenie okolicznościowego elementu, np. hologramu; c. dodanie elementu okolicznościowego i przeprojektowanie jednej ze stron. Wykorzystanie banknotu obiegowego z modyfikacją wybranego elementu, np. zabezpieczenia, bez wprowadzania innych zmian. Zaprojektowanie całkowicie nowego wzoru banknotu.

Nowo emitowane banknoty, co do zasady, mogą zawierać zaktualizowane (nowsze) zabezpieczenia, mogące nawiązywać do tematu emisji okolicznościowej. Aktualizacji podlegają również podpisy (np. prezesa banku centralnego, skarbnika lub ministra finansów), data emisji, rok druku oraz oznaczenie drukarniInformacje umieszczane na banknotach zależą od przepisów prawa obowiązujących w danym kraju. jeżeli zaszła taka konieczność.

Ad. 1. a. Przykład banknotów okolicznościowych o nominale 50 hrywien. Wersje okolicznościowe mają identyczny wzór jak banknot obiegowy i różnią się elementami okolicznościowymiNależy pamiętać, że na banknocie mogą znaleźć się również zaktualizowane, w razie potrzeby, informacje, takie jak: podpisy (prezesa, skarbnika, ministra), data emisji i/lub druku.. +Banknot 50 hrywien wzoru 2019 obiegowyBanknot 50 hrywien wzoru 2019 okolicznościowyBanknot 50 hrywien wzoru 2019 roku okolicznościowyData emisji: 20.12.2019 Data druku: na bieżącoData emisji: 22.12.2021 Data druku: 2021Banknoty drukowane wyłącznie w 2021 r., obejmujące wszystkie nominały. Część nakładu przeznaczono na rynek kolekcjonerski.Data emisji: 23.08.2024 Data druku: 2024Narodowy Bank Ukrainy wyemituje wszystkie nominały z okolicznościowym nadrukiem. Część z nich zostanie wydrukowana w 2025 r. oraz w kolejnych latach.30. rocznicy niepodległościhasło współczesnej Ukrainy: CHWAŁA UKRAINIE! CHWAŁA BOHATEROM!Pozdrowienie zyskało światową rozpoznawalność po inwazji Rosji na Ukrainę i związanych z nią wydarzeń i protestów, stając się ponadnarodowym symbolem poparcia dla broniącej się Ukrainy.175x175px175x175pxprzódtyłprzódtyłokolicznościowe logobez zmianbez zmianСЛАВА УКРАЇНІ! ГЕРОЯМ СЛАВА! Ad. 1. b. Przykład banknotu okolicznościowego o nominale 5 000 koron czeskich z naniesionym hologramem. Projekt został opublikowany przez Czeski Bank Narodowy 5 listopada 2025 r.6 listopada 2025 r. prezes Czeskiego Banku Narodowego zdecydował, że jego wizerunek nie zostanie umieszczony na hologramie, https://www.cnb.cz. Banknot upamiętnia 100. rocznicę utworzenia Narodowego Banku Czechosłowacji. +Banknot obiegowy wzoru 2023Banknot okolicznościowy na wzorze 2023przednia stronatylna stronaprojekt przedniej stronytylna stronarocznicowy hologrambez zmian Ad. 1. c. Przykład okolicznościowego banknotu o nominale 1 000 peso kubańskich, z zmienionym motywem na stronie tylnej oraz dodaniem rocznicowego logo na obu stronach. Banknot został wyemitowany w 2025 r. z okazji 65-lecia bankowości narodowej na Kubie. +Banknot obiegowy z 2025 r.Banknot okolicznościowy z 2025 r.przednia stronatylna stronaprzednia stronatylna stronarocznicowe logozmieniony motyw, rocznicowe logo Ad. 2. Przykład banknotu okolicznościowego o nominale 500 peso dominikańskich, w którym element zabezpieczający został zastąpiony specjalnie zaprojektowanym elementem zabezpieczającym. Banknot wydano z okazji 70. rocznicy powstania Banku Centralnego Republiki Dominikańskiej. +Banknot obiegowy szóstej serii, rok druku 2017Banknot okolicznościowy szóstej serii, rok druku 2017przednia stronatylna stronaprzednia stronatylna stronaelement zmienny optycznie z liczbą rocznicową „70”bez zmian Ad. 3. Przykład banknotu okolicznościowego o nominale 60 dolarów namibijskich, nie nieposiadającego obiegowego odpowiednika. Banknot upamiętniający Hage’a Geingoba został zaprojektowany od podstaw. +Banknot okolicznościowy wyemitowany 17 marca 2025 r.przednia stronatylna strona

Zasady stosowania nominałów i określania nakładu Banknoty okolicznościowe mogą być emitowane:

jednorazowo – np. banknot 500 hrywien w 2015 r. z okazji 300. rocznicy urodzin Hryhorija Skoworody;

przez określony czas – np. banknoty hrywny w 2021 r. z okazji 30. rocznicy niepodległości Ukrainy. Nominały banknotów okolicznościowych: jeden nominał serii obiegowej – np. banknot 500 hrywien z 2015 r.; wszystkie nominały serii obiegowej – np. banknoty hrywny w 2021 r.; nowy nominał, nie występujący w serii obiegowej, w tym nietypowy - np. 60 dolarów namibijskich, 75 rupii pakistańskich, 22 riale katarskie. Nakład emisji zależy od rodzaju emisji:

jednorazowa - ustalony nakład; w czasie - według zapotrzebowania na gotówkę w obiegu.

Tematy okolicznościowe Najczęściej wykorzystywanymi okazjami do emisji banknotów okolicznościowy są: +KategoriaPrzykład okazjiWydarzenia historyczneRocznica niepodległości, przełomowe wydarzenia w historii krajuWaluta narodowaRocznica waluty narodowejInstytucje państwoweRocznica instytucji państwaInstytucje międzynarodoweRocznica instytucji międzynarodowychMonarchiaRocznica urodzin, panowania, wstąpienia na tron urzędującego monarchy, wydarzenia związane z rodziną panującegoZasłużone osobyUpamiętnienie osób zmarłych lub, rzadziej, żyjących – głównie sportowcówSportOsiągnięcia sportowe, organizacja imprez sportowych, honorowanie sportowca, drużyny lub reprezentacji państwaPrzewodnictwoPrzewodnictwo w instytucji lub organizacji międzynarodowejWydarzenia międzynarodoweOrganizacja szczytów, konferencji i podobnych wydarzeńhttps://www.bank-of-algeria.dz/2000-da-annee-2022/PromocjaPromocja osiągnięć państwa, walorów przyrodniczych, kulturowych, historycznych, turystycznych oraz tematy propagandowe Uwaga: Temat przedstawiony na banknocie okolicznościowym może łączyć kilka okazji z powyższej listy.

Banknoty okolicznościowe w Polsce W Polsce banknoty okolicznościowe nie są emitowane.

Banknoty okolicznościowe i kolekcjonerskie na świecie Poniższe zestawienie przedstawia przykłady banknotów okolicznościowych i kolekcjonerskich wydanych w poszczególnych krajach do listopada 2025 r.Informacje pochodzą głównie ze stron organów emisyjnych. Niektórzy emitenci publikują dane w portalach społecznościowych, nie aktualizując swoich stron internetowych na bieżąco. Część witryn jest niedostępna z różnych powodów, została przebudowana lub niektóre informacje zostały usunięte. Znak „–” oznacza walutę, która nie posiada własnych banknotów w obiegu, natomiast znak „?” wskazuje na brak dostępnych informacji. W tabeli podano aktualnie obowiązujące waluty państw – banknoty okolicznościowe i kolekcjonerskie mogły być również emitowane w przeszłości dla walut historycznych.