Franz Fühmann

Franz Fühmann (ur. 15 stycznia 1922 w Rochlitz an der Iser, zm. 8 lipca 1984 w Berlinie Wschodnim) – niemiecki pisarz, tłumacz, autor opowiadań i literatury dziecięcej, jeden z ważniejszych twórców literatury NRD. W młodości związany z narodowym socjalizmem, po wojnie przeszedł przez radzieckie obozy jenieckie i „antyfaszystowskie” szkoły przysposobienia, a następnie przez lata ewoluował ku niezależnej, krytycznej postawie wobec rzeczywistości NRD.

Życiorys Dzieciństwo spędził w Rochlitz an der Iser (dziś Rokytnice nad Jizerou). W latach 1932–1936 uczęszczał do pod Wiedniem; kontynuował naukę w Reichenbergu (dziś Liberec) i Hohenelbe (dziś Vrchlabí), gdzie w 1941 zdał maturę. Po aneksji Sudetów w 1938 wstąpił do nazistowskich bojówek SA (wcześniej był m.in. członkiem niemieckiego towarzystwa gimnastycznego); od 1941 służył w Wehrmachcie jako żołnierz łączności, m.in. w Grecji i na froncie wschodnim. W maju 1945 dostał się do niewoli radzieckiej; przebywał m.in. w Nieftiegorsku (Kaukaz), Nogińsku pod Moskwą, Riazaniu i Ogrze pod Rygą, w ośrodkach „reedukacji antyfaszystowskiej”.

Na Boże Narodzenie 1949 został zwolniony do NRD i osiadł w Berlinie Wschodnim. W latach 1950–1958 był etatowym pracownikiem Narodowo-Demokratyczna Partii Niemiec (NDPD; od 1952 członek władz partii), pełniąc m.in. funkcję osobistego referenta gen. Vincenza Müllera; jednocześnie był członkiem władz (od 1953). W latach 1954–1959 figurował jako nieoficjalny współpracownik Stasi o kryptonimie „Salomon”, z czego został zwolniony z powodu braku zaangażowania.

Jako pisarz debiutował w 1942 w Hamburgu; po 1958 pracował jako wolny twórca, mieszkając w Märkisch Buchholz i w Berlinie. Wczesne uznanie przyniosły mu opowiadania wojenne; nowela „Kameraden” została w 1957 sfilmowana przez DEFA. W 1962 ukazał się cykl „”, będący rozrachunkiem z doświadczeniami lat 1930/31–1949 i mechanizmami ideologii oraz tworzenia obrazów wroga.

Choć w latach 60. publicznie bronił budowy Muru Berlińskiego, z biegiem czasu – w kontekście realiów „realnego socjalizmu” i doświadczeń Praskiej Wiosny – przyjmował coraz bardziej krytyczną postawę. Przełom osobisty i artystyczny odnotował w dzienniku „Zweiundzwanzig Tage oder Die Hälfte des Lebens” (1973), nazywanym przez autora jego „właściwym wejściem do literatury”; w tym okresie leczył także uzależnienie od alkoholu (klinika uniwersytecka w Rostocku, 1968).

Od połowy lat 70. angażował się w obronę wolności twórczej: w 1976 znalazł się wśród pierwszych sygnatariuszy protestu przeciwko przymusowej emigracji Wolfa Biermanna; w następstwie jego działalność publiczna była ograniczana, a niektóre spotkania autorskie blokowane. Wkrótce zrezygnował z funkcji w związkach twórczych; w latach 80. wspierał młodych autorów i angażował się w .

Zmarł 8 lipca 1984 w Berlinie Wschodnim; pochowany został w Märkisch Buchholz.

Twórczość i działalność Obok prozy i esejów Fühmann tworzył literaturę dziecięcą (m.in. Vom Moritz, der kein Schmutzkind mehr sein wollte, 1959; , 1960), pisał scenariusze (Simplicius Simplicissimus, Der Nibelunge Not) oraz intensywnie przekładał z węgierskiego i czeskiego. Od końca lat 60. poświęcił wiele prac E.T.A. Hoffmannowi; interesował się także Novalisem, Tieckiem i Jean-Paulem. Około 1980 zwrócił się ku psychoanalizie Freuda, popularyzując ją i przyczyniając się do wznowień jego pism w NRD po 1982.

Za jedno z najważniejszych dzieł uznawany jest esej o poezji Georga Trakla – Vor Feuerschlünden. Erfahrung mit Georg Trakls Gedicht (1982), szeroko czytany zarówno w NRD, jak i w RFN. Z notatek pośmiertnie ogłoszono fragment Im Berg. Bericht eines Scheiterns (1991).

Jego Saians-Fiktschen (1981) zrecenzował Wawrzyniec Sawicki dla „Fantastyki” (12/85, s. 55), opisując zawarte w nim opowiadania jako „interesujące traktaty filozoficzne o przyszości człowieka”.

Wybrane utwory (1962) – cykl opowiadań. Zweiundzwanzig Tage oder Die Hälfte des Lebens (1973) – dziennik węgierski. Prometheus (1974). (1978). Saians-Fiktschen (1981) Vor Feuerschlünden. Erfahrung mit Georg Trakls Gedicht (1982). Essays, Gespräche, Aufsätze 1964–81 (1983). Im Berg. Bericht eines Scheiterns (wyd. pośmiertne, 1991). Briefe 1950–1984. Eine Auswahl (wyd. 1994; wybór listów).

Adaptacje filmowe DEFA sfilmowała nowelę Kameraden jako (1957). Na podstawie jego dzieł powstawały również późniejsze ekranizacje, m.in. (1991, na podstawie König Ödipus).

Nagrody i wyróżnienia Nagroda im. Heinricha Manna (1956). Nagroda Państwowa NRD (III klasy w 1957, II klasy w 1974). (1963). (1982), m.in. za Der Sturz des Engels.

Dziedzictwo i upamiętnienie W 1999 przy Berlińskiej Bibliotece Państwowej powołano „Franz-Fühmann-Freundeskreis”, który od 2006 działa jako „Internationaler Franz-Fühmann-Freundeskreis”, zajmujący się popularyzacją i udostępnianiem dorobku autora.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Niemcy sudeccy Kategoria:Niemieccy pisarze XX wieku Kategoria:Niemieccy eseiści Kategoria:Niemieccy tłumacze Kategoria:Niemieccy twórcy literatury dziecięcej i młodzieżowej Kategoria:Niemieccy uczestnicy II wojny światowej Kategoria:Odznaczeni Nagrodą Państwową NRD Kategoria:Urodzeni w 1922 Kategoria:Zmarli w 1984