Park Miejski Aleksandria – park miejski w Siedlcach, dawniej ogród w stylu włoskim i sentymentalnym. Założony został z inicjatywy Czartoryskich w pierwszej połowie XVIII w., następnie w 1775 r. przebudowany przez Aleksandrę Ogińską. Współcześnie zachował się jedynie fragment dawnego ogrodu w postaci parku miejskiego. Park znajduje się w dzielnicy Śródmieście, przy ul. Stanisława Konarskiego, ul. Eugeniusza Wiszniewskiego i ul. Bolesława Prusa, stanowi część zespołu pałacowo-parkowego.
W styczniu 2022 r. park został zamknięty w celu przeprowadzenia rewitalizacji i rewaloryzacji. Ponowne otwarcie nastąpiło 24 czerwca 2023 r. W ramach prac utworzono nowe ścieżki rowerowe i edukacyjne, odnowiono alejki, bramę-mostek oraz plac zabaw, wybudowano pawilon ogrodowy i budynek ogródka jordanowskiego, a także utworzono „mały ogród włoski” z parterami, fontannami, rzeźbami (w tym Ławeczka księżnej Aleksandry Ogińskiej) i rabatami w stylu renesansowym.
Historia Ogród włoski Początkowo na terenach dzisiejszego parku znajdował się Ogród włoski. Został on założony najprawdopodobniej wraz z murowanym pałacem przez Kazimierza Czartoryskiego przed 1730 r. Dokładna data jego powstania nie jest znana, choć niektóre źródła wskazują przełom XVII–XVIII w., bądź na lata 60. XVII w., po przejęciu Siedlec przez rodzinę Czartoryskich. Ogród został zorganizowany w stylu barokowym, będąc jednocześnie przykładem włoskiego ogrodu spacerowego z licznymi układami geometrycznymi. W inwentarzach z lat 1740 i 1755 widniał pod nazwą „Ogród włoski”.
Po śmierci Kazimierza Czartoryskiego w 1741 r. majątek przejął jego syn Michał Fryderyk Czartoryski. W 1775 r. dobra zostały przekazane córce Michała Fryderyka, Aleksandrze Ogińskiej, która rok później zleciła sporządzenie inwentarza dóbr. Rękopis ten jest obecnie przechowywany w Bibliotece Książąt Czartoryskich w Krakowie, zawiera opis ogrodu w momencie przejęcia go przez nową właścicielkę:
mały|lewo|Mały ogród włoski, wybudowany na wzór dawnego ogrodu w latach 2022–2023 Na terenie ogrodu znajdowały się szpalery lipowe, grabowe, kasztanowe, „z bzu włoskiego”, boskiety, berceau, partery oraz ogród niższy z drzewkami owocowymi i sadzawką. Ponadto ścieżki ogrodowe oraz kwatery obsadzone były porzeczkami, agrestem, drzewkami określanymi w inwentarzu jako „urodzajne” i „nieurodzajne”, a także lawendą. Występowały również liczne rabaty o geometrycznej kompozycji oraz stawy z kanałami. Z obiektów budowlanych na terenie ogrodu znajdowały się drewniane altanki, zarówno wolnostojące, jak i ukształtowane z drzew, budynki ogrodowe, murowana piwnica, lodownia oraz „sklep na chowanie włoszczyzny”. Inwentarz obejmował także opis budynków gospodarczych, w tym wozowni, stajni, stodół, spichlerzy, obór i chlewów. W ogrodzie funkcjonowała również oranżeria z egzotycznymi roślinami.
Do czasów współczesnych przetrwało wiele drzew parkowych, które stanowią obecnie pomniki przyrody m.in. dąb „Bolesław”, grab „Jacek”, topola „Jadwiga”.
W drugiej połowie XVIII w. ogrody geometryczne zaczęły być postrzegane jako przejaw „fałszywego gustu” na rzecz ogrodów krajobrazowych z wyrafinowanym smakiem. Pomimo tych tendencji Aleksandra Ogińska zachowała barokowy styl ogrodu.
Rozbudowa ogrodu Po odziedziczeniu dóbr w 1775 r. hetmanowa rozpoczęła planowanie rozbudowy ogrodu w stylu krajobrazowym i sentymentalnym, zlokalizowanej po północno-wschodniej stronie pałacu. Prace te nabrały szczególnego znaczenia w związku z planowaną wizytą króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, krewnego Aleksandry Ogińskiej, w lipcu 1783 r. Projektem zajął się prawdopodobnie Franciszek Salezy Sarnowski lub Szymon Bogumił Zug. Inspiracje czerpano z literatury angielskiej i francuskiej m.in. Observations on Modern Gardening oraz Jardins anglo-chinois à la mode ou Détails des nouveaux jardins à la mode. Prace rozbudowy ogrodu oficjalnie rozpoczęto 12 kwietnia 1779 r., choć pierwsze zakupy materiałów odnotowano już 2 marca tego samego roku.
Pracownicy byli sprowadzani głównie z Warszawy, przy czym znaczna część była pochodzenia niemieckiego. Przy realizacji prac uczestniczyli również lokalni rzemieślnicy i artyści z Podlasia, których Aleksandra Ogińska otaczała opieką w ramach mecenatu. W początkowym etapie rozbudowy wykorzystano dopływ rzeki Helenki w celu utworzenia stawów i kanałów w Aleksandrii. Sprowadzeni ze Szczucina grabarze zajmowali się ścieżkami, kanałami, rowami, wzniesieniami oraz terenami wokół sadzawek. Utworzono kaskady oraz wzbogacono układ zieleni o ozdobne gatunki i odmiany drzew.
W pierwszych miesiącach rozpoczęto budowę tzw. „Domków”, w tym m.in. „Domku JW Pani”, „Domku Panny Starościanki”, „Domku dla bażantów”. Przy wznoszeniu pawilonów pracowali Rusini z południowych obszarów Rzeczypospolitej. W połowie kwietnia rozpoczęto budowę mostków nad stawami, groty oraz kaskady. Przy dekoracji jaskini zatrudniono nieznanego z nazwiska sztukatora i jego dwóch pomocników: Filipa Struża i Stanka Michalika. Tydzień później do pracy dołączyli Franciszek Piekarski oraz Paweł Branowski. W celu przyspieszenia realizacji robót, Ogińska zatrudniła majstra Grabowskiego oraz „Stolarza z Wołynia”. Wykopano także rów wodny prowadzący do Ujrzanowa oraz połączono kanał parkowy z kanałem w ogrodzie włoskim. mały|Franciszek Salezy Sarnowski – Mapa Ogrodu Aleksandria, 1780 r.
W pierwszej połowie 1780 r. wzniesiono Meczet i Plebanię Turecką, altanki oraz rozpoczęto prace nad pawilonem Łazienki i „układaniem posadzki w grocie”. W lipcu 1780 r. odnotowano przygotowanie siana do ukształtowania Brogu Siana oraz ułożenie posadzki w Domku Lokajskim. Utworzono również drugą grotę, nad którą Rusini wznieśli szopkę. W ciągu półtora roku wybudowano w parku łącznie 30 budowli ogrodowych.
Również w 1780 r. Franciszek Salezy Sarnowski sporządził „Mappę Alexandryi przy Sielcach”. Przedstawia ona teren ogrodu zaprojektowany na planie prostokąta. Po stronie północnej zlokalizowano rozległy staw z 10 usypanymi wysepkami, na których wzniesiono pawilony. Równolegle do parku przebiegała fosa graniczna. Część południowa pełniła funkcję zwierzyńca. Część środkowa obejmowała największą ilość pawilonów, połączona była z pozostałymi za pomocą mostków. Nie ma pewności, czy mapa przedstawia w pełni urządzony ogród, czy jedynie projekt i plan jego aranżacji. W legendzie mapy wymieniono 30 obiektów znajdujących się na terenie parku:
Prace nad rozbudową ogrodu trwały do 20 lipca 1783 r., kiedy to miała miejsce wizyta króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1783 r. prowadzono już głównie prace remontowo-porządkowe.
Opisane obiekty z okresu przebudowy mały|Zygmunt Vogel – „Ogród Aleksandry Ogińskiej”. W oddali widoczny Dom ze złamaną kolumną (zwany także „Łazienkami” bądź „Grottą”, dzisiejsza brama-mostek), po prawej między drzewami Dom Rybacki Plebania Turecka – we wnętrzu znajdowało się 10 otoman obitych żółtą tkaniną w paski i kwiaty, stolik mahoniowy, papucie, meszty, imbryk do kawy i herbaty oraz akcesoria związane z paleniem tytoniu. Meczet Turecki – w obiekcie ułożono flizową posadzkę. Domek hetmanowej Ogińskiej – piętrowy domek z 4 pokojami (2 na parterze i 2 na piętrze), wybudowany na wzniesieniu na planie prostokąta. Z zewnątrz przypominał chatę wiejską, otoczoną drzewami i łąkami. Wyposażenie wnętrza obejmowało m.in. gotowalnię obitą skórą, białą kanapę, krzesła obite tkaniną gingasową, camera obscura, liczne wyroby porcelanowe oraz łóżko z „kołdrą taftową różową”. Domek Panny Starościanki – wyposażenie obejmowało liczne pejzaże, kołowrotek, mały szezlong oraz stołki pokryte tkaniną cycową. Domek Księcia Podkomorzego – we wnętrzu znajdował się stołek z pulpitem obity żółtą skórą, szezlong pokryty tkaniną cycową „w kwiatki y pokrowcem błękitnym w paski” oraz „klatka na papugę malowana”. Mleczarnia – składała się z pomieszczeń dla bydła oraz apartamentu mieszkalnego. W części mieszkalnej znajdowały się stolik orzechowy, 4 krzesła obite błękitną tkaniną gingasową, sofa, naczynia do podawania produktów mlecznych oraz 9 porcelanowych drzewek umieszczonych w wazonach. Dom ze złamaną kolumną – jedna z najbardziej reprezentacyjnych i zagadkowych budowli ogrodu. Obiekt ten określany był również jako „Łazienki” (mapa Sarnowskiego z 1780 r.) oraz później jako „Grotta” (mapa Vettera z 1811 r.). Budowla została usytuowana między dwoma wzniesieniami, na fundamencie z wielkich głazów, pośród których znajdował się niewielki, ciemny otwór, przypominający wejście do groty. Budowla została wzniesiona na planie krzyża lub litery T. Na dachu wznosiła się dramatycznie strzaskana kolumna, symbolizująca złamane, przerwane życie oraz przemijanie. Wyposażenie obejmowało szafy oraz „drzwi podwoynych na górze”, a od kwietnia 1783 r. również miedzianą wannę. Dom Rybacki – cechował się skromniejszym wystrojem w porównaniu do pozostałych pawilonów i był zlokalizowany na wyspie. Wyposażenie obejmowało drewniane stoły z 6 krzesłami, drewnianą ławkę, szafkę narożną, 4 fotele, siennik oraz naczynia. Wejście do budowli zwieńczone było rzeźbą „głowy rybaka”, wykonaną w październiku 1782 r. przez snycerza Stanisława Borkowskiego. Bróg Siana – dwunastościanowa budowla wykonana ze słomy i kolumn. Pełniła funkcję sali balowej, urządzono w niej bal maskowy na cześć króla. Obok sali znajdowały się 3 pokoiki. Domek Lokajski – urządzony w gustownym stylu. Wyposażenie obejmowało 2 drewniane stoły, 6 ławek oraz 2 szafy narożne pomalowane na zielono. Na ścianach znajdowały się „Kopersztychy na ścianie przykleiane”. Namiot w rogu – wyposażony był w drewniany stół przykryty suknem oraz 4 stołki. Kiosk na górze – we wnętrzu znajdowały się 4 kanapy „z materacem gingasowym zielonemi wkratki” oraz 8 poduszek. Dąb z Pokoikiem – pomieszczenie wydrążone w pniu dęba. Groty – na terenie ogrodu znajdowały się dwie groty: jedna większa oraz druga mniejsza.
Wizyta króla Stanisław August Poniatowski przybył do Siedlec 20 lipca 1783 r. Początek wizyty wyznaczała Kolumna toskańska przy ul. Prospektowej (dzisiejsza ul. Mieczysława Asłanowicza), która wskazywała orszakowi drogę do pałacu.
Następnego dnia, 21 lipca, około godz. 18.00, po obiedzie król udał się do ogrodu. Zwiedzanie rozpoczęto od domku na wzgórzu, w którym „kupiec z Chin na ośle afrykańskim przyjechał”. Następna była Plebania Turecka, gdzie „Turczynka bogato ubrana z dwoma Greczynkami” podawały gościowi egzotyczne owoce. Król zwiedził także Meczet Turecki, Ptaszarnię, kolejne chaty, groty, wyspy oraz kaskadę wodną, a następnie Dom Rybaka na wyspie, do którego dopłynął łódką. Zobaczył również „wielką chatę między pięknymi lasu drzewiniami stojącą”, gdzie poczęstowano go lemoniadą ze studni.
Kolejnego dnia, 22 lipca, Stanisław August Poniatowski „ruszył z całą kompanią z pałacu, idąc piechotą przez długą perspektywę ogrodową na jarmark”. Po jarmarku odwiedził teatr, gdzie zaprezentowano mu operetkę. Na koniec wizyty zorganizowano bal w słomianej sali na cześć króla.
Wyjazd i śmierć Aleksandry Ogińskiej mały|Zygmunt Vogel – „Kaplica grobowa pw. Św. Krzyża”. W tle widoczne Kościół św. Stanisława oraz Brama-dzwonnica Aleksandra Ogińska wyjechała z Siedlec w październiku 1783 r. Przed wyjazdem pozostawiła pisarzowi Józefowi Zienkiewiczowi szczegółowy opis zleconych prac budowlanych i ogrodniczych. Do zadań należały m.in. wybrukowanie placów i ulic w miasteczku, utworzenie ul. Pałacowej (dzisiejszej ul. Tadeusza Kościuszki) łączącej kościół parafialny z jej pałacem oraz wymiana uschniętych drzewek na nowe. Na terenie parku, pod nieobecność właścicielki, pracowało wielu ogrodników. W sierpniu 1788 r. Ogińska zawarła kontrakt z ogrodnikiem Maciejem Millerem, który miał sprawować główną opiekę nad jej ogrodem. Właścicielka powracała do miasta, zlecając kolejne zadania i prace przy parku.