Cerkiew Przemienienia Pańskiego w Załużu () – cerkiew prawosławna (Kościół Prawosławny Ukrainy), we wsi Załuże (rejon tarnopolski) (hromada Zbaraż (obwód tarnopolski) na Ukrainie.
Historia W miejscu, gdzie obecnie znajduje się cerkiew, wcześniej stał klasztor św. Onufrego, założony przez kijowskiego mnicha w 1240 r. na górze Czernecza. Początkowo była to drewniana pustelnia, a do 1480 r. przekształciła się w klasztor. W XIV w. klasztor został zbudowany w pobliżu murów zamku w Zbarażu Starym. Klasztor pełnił funkcję obronną, był otoczony kamiennym murem z otworami strzelniczymi i połączony z zamkiem podziemnym przejściem. W wyniku najazdów tatarskich i działań wojennych klasztor był kilkakrotnie niszczony. W szczególności został zniszczony przez wojska tatarskie Aidory w 1474 r., odrestaurowany przez właściciela Zbaraża, Semen Zbaraski, w 1480 r., a następnie ponownie zniszczony przez Tatarów w 1589 r. Wykopaliska archeologiczne ujawniły warstwę zwęglonego drewna i popiołu, co wskazuje na częste pożaryГанусевич Н. Спасо-Преображенська церква с. Залужжя, проблеми: охорони, реставрації та музеєфікації, пам'ятки архітектури поч. ХVІІ століття // Православ'я в Україні: Збірник матеріалів Всеукраїнської наукової конференції / [під ред. еп. Переяслав-Хмельницького і Бориспільського Епіфанія (Думенка) та прот. Віталія Клоса]. – К.: [Київська православна богословська академія], 2011. – С. 158–167..
W 1600 r. na terenie klasztoru św. Onufrego, dzięki darowiźnie Iwana Zbaraskiego wybudowano cerkiew Przemienienia Pańskiego. Datę ukończenia budowy potwierdza inskrypcja w języku staro-cerkiewnym nad wejściem do cerkwi. Napis wspomina, że kościół został zbudowany za czasów Janusza Zbaraskiego, wojewody bratysławskiego, oraz dzięki staraniom Grzegorza Nowickiego, starosty zbaraskiego. Dzięki Dymitrowi Wiśniowieckiemu w 1682 r. świątynia ponownie stała się cerkwią klasztorną, która przetrwała do dziś.
Pod koniec XVII w., kiedy Zbaraż należał do księcia Dymitra Wiśniowieckiego, przeprowadzono prace renowacyjne. W tym samym czasie rozpoczęto przebudowę kamiennego klasztoru Świętego Zbawiciela na fundamentach starego klasztoru. Teren klasztoru otaczało kamienne mury z otworami strzelniczymi i wały z palisadą.
W 1788 r. budynki klasztorne zostały sprzedane i rozebrane, a kamień wykorzystano do budowy gospodarstwa rolnego. Od końca XVIII w. cerkiew Przemienienia Pańskiego pełni funkcję cerkwi parafialnej.
Architektura i dekoracja Budowla należy do typu budowli obronnych. Jest trójczęściowa, zbudowana z kamienia. Jej cechy obronne obejmują grube mury (1,5–2 m) i pięć strzelnic umieszczonych w ścianach cerkwi. Nad narteksem zbudowano dwupiętrową dzwonnicę, tworzącą jedną konstrukcję z cerkwią, która również służyła do obrony. Aby zapewnić większą wytrzymałość, ściany wieży mają zauważalny kąt nachylenia.
Po północnej stronie nawy znajduje się kamienna krypta (piwnica), w której do 1961 r. odbywały się pochówki, a podczas wojny (1941–1945) ukryto w niej duży dzwon basowy. Podłoga w kościele pokryta jest kamiennymi płytkami.
Ikonostas jest nowoczesny, czteropoziomowy, wykonany z drewna w XIX w. Jest bogato zdobiony rzeźbami pokrytymi złotą folią.
Dzwony zostały ponownie zainstalowane w dzwonnicy w sierpniu 1989 r. Najstarszy dzwon, „Święty Mikołaj” (bas), został wykonany w 1732 r. i odlany ponownie w 1871 r.
Ściany wewnętrzne i sklepienia zdobią ikony. Obrazy „Wstawiennictwo Najświętszej Maryi Panny”, „Koronacja Najświętszej Maryi Panny”, „Przemienienie Pańskie” oraz wizerunki czterech ewangelistów zostały namalowane w XIX w. przez nieznanego malarza.
Aktualny stan W 1961 r., pomimo statusu zabytku, cerkiew została zamknięta, co doprowadziło do jej splądrowania i zniszczenia. W 1989 r., na prośbę lokalnych mieszkańców, cerkiew została zwrócona wiernym.
W 1994 r. cerkiew została przeniesiona do Narodowego Rezerwatu „Zamki Tarnopolszczyzny”. W 2009 r. zainstalowano ogrzewanie parowe w celu zwalczania wilgoci i pleśni oraz rozpoczęto prace konserwatorskie i remontowe wnętrza. Podczas tych prac w 2009 r. odkryto kamienną tablicę wskazującą miejsce pochówku budowniczego cerkwi, Grzegorza Nowickiego.
Chociaż cerkiew jest częścią rezerwatu „Zamki Tarnopolszczyzny”, grunt, na którym się znajduje, należy do Rady Miasta Zbaraż. Rezerwat podejmował próby nabycia tego terenu do stałego użytku w listopadzie 2024 r., lutym oraz w marcu 2025 r., aby zapewnić ochronę tego obszaru, a następnie utworzyć na nim muzeum etnograficzne.
Przypisy
Kategoria:Cerkwie eparchii tarnopolskiej Kościoła Prawosławnego Ukrainy