Bolero op. 19 – utwór na fortepian skomponowany przez Fryderyka Chopina w 1833 roku. Wydany drukiem rok później w Paryżu i Lipsku. Bolero Chopina odzwierciedla panującą we Francji modę na muzykę hiszpańską. Kompozytor znał ją z muzyki operowej, a Hiszpanię odwiedził dopiero w roku 1838. Opus 19 ma formę stylizowanego bolera poprzedzonego introdukcją. Jego tonacja, a-moll lub C-dur, jest przedmiotem sporów. Pod koniec XIX wieku Bolero stało się przedmiotem dyskusji na temat jego hiszpańskiego charakteru. nazwał je .
Historia W twórczości Chopina – poza mazurkami, polonezami i walcami – gatunki taneczne mają znaczenie marginalne. Bolero, obok Taranteli As-dur op. 43, jest jednym z dwóch jego tańców o genezie śródziemnomorskiej.
Bolero skomponowano w roku 1833, w fazie twórczości Chopina nazywanej fazą wirtuozerii w stylu francuskim obejmującej lata 1832–1835. W tym samym roku Chopin pracował również nad Rondem Es-dur op. 16 oraz Walcem Es-dur op. 18 (Grande Valse Brillante), a do wydania przygotowywał Nokturny op. 15 oraz Mazurki op. 17 i 24. Niecks datował powstanie utworu na lata wcześniejsze. Utwór dedykowano Emilii Flahault (), jednej z pierwszych uczennic Chopina.
1 listopada 1834 r. Bolero zarejestrowano w Bibliographie de la France. Jako wydawcę wymieniono Pleyel et Cie. Prawdopodobnie Camille Pleyel sprzedał później prawa do wydania op. 19 oficynie Prilipp et Cie. We francuskiej Bibliothèque nationale przechowywany jest egzemplarz wydania francuskiego należącego do Jane Stirling. W zbiorach warszawskiego Muzeum Fryderyka Chopina znalazł się egzemplarz wydania francuskiego należący do Napoleona Odry.
Utwór należy do rzadko wykonywanych podczas Konkursów Chopinowskich. W 1995 r. wykonała go Gabriela Montero. W 2005 r. Bolero wykonał Piotr Banasik (I etap). W 2010 r. wykonali go Nikołaj Choziainow (I etap) oraz Ingolf Wunder (II etap). W 2015 r. opus 19 wykonali Rina Sudo (II etap) i Tony Yike Yang (III etap). W 2025 r. wykonał je Gabriele Strata (II etap).
Budowa Kompozycja o budowie dwuczęściowej – ABA z introdukcją. Rozpisana została w 260 taktach. Utwór utrzymany jest w paryskiej odmianie stylu brillant, podobnie jak m.in. Grande Valse Brillante Es-dur op. 18. Jego tonacja jest przedmiotem sporów. Źródła określają ją jako a-moll lub C-dur.
Utwór rozpoczyna introdukcja pozbawiona budowy okresowej. Metrum 3/8, w tempie , w tonacji C-dur. Cechuje się melodyką figuracyjną. Właściwe Bolero rozpoczyna się w a-moll. Przed repryzą tematu głównego pojawia się szereg opadających akordów sekstowych opartych na skali melodyjnej. Utwór kończy się codą w A-dur.
Bronisława Wójcik-Keuprulian wymieniła Bolero wśród pięciu utworów Chopina, które nie nasuwają ani nowych spostrzeżeń, ani nowych zagadnień. Stosują zwroty ornamentalne typowe [...] bądź też posługują się ozdobnikami właściwymi lub melizmatami w sposób typowy.
Recepcja thumb|Chopin na grafice wg wzoru (1833) W 1837 roku na łamach „” ukazała się recenzja Roberta Schumanna pt. Bericht an Jeanquirit in Augsburg über den letzten kunsthistorischen Ball beim Redacteur, w której Bolero opisano jako kompozycję delikatną, przepojoną miłością, obraz pełen południowego żaru i wstydliwości, oddania się i nieśmiałości. Artykuł Schumanna opisującą fikcyjny „bal historyczno-muzyczny u redaktora” Ludwik Bronarski nazwał jednym najoryginalniejszych i «najartystyczniejszych» w zbiorze Schumanna w ogóle.
W anonsie na temat „edycji dzieł wszystkich na fortepian na dwie ręce” z 1861 r. zamieszczonym przez „Sankt-Pietierburgskije wiedomosti” wydawca pisał: muzyczne obrazy Chopina zawsze oddają lokalny koloryt przyrody i uczuć, jak dzieje się to na przykład w bolerze, taranteli i barkaroli.
Marceli Antoni Szulc wymienił Bolero wśród utworów, które Chopin, wedle obiegowej pogłoski, przyciśniony potrzebą i niedostatkiem materialnym w pierwszych latach pobytu w Paryżu, musiał [...] komponować na prędce i na zamówienie. Zdaniem Szulca Bolero, chociaż może najśpieszniej napisane, pełne jest gorącego kolorytu i ognia południowego.
Charles Willeby opisał Bolero jako „jedną z najmniej interesujących kompozycji” Chopina.
Niecks, który w 1888 r. określił utwór jako , sugerował inspirację Chopina operą Niema z Portici Daniela Aubera wystawioną w Paryżu 28 lutego 1828 r. James Huneker, w przeciwieństwie do Arthura Hedley’a, widział w Bolerze nie taniec hiszpański, lecz poloneza. Pisał, że element hiszpański przejawia się w nim słabo. Jest to do pewnego stopnia „Memorandum” z dawniejszych studiów form tanecznych [...] Że jest ono efektowne, tego dowiódł Emil Sauer. Nadaje się dla pianisty o bardzo biegłych palcach. Z negowaniem hiszpańskości nie zgodził się Zdzisław Jachimecki, który w 1949 r. pisał, że Chopin w zgoła zadziwiający sposób wżył się w charakter narodowej muzyki hiszpańskiej. Wedle Jachimeckiego żaden kompozytor hiszpański nie byłby w stanie napisać bardziej hiszpańskiej muzyki od tej, jaką tchnął Chopin w tę ludową, taneczną formę mieszkańców Iberii. Opinię Niecksa nazwał skonstruowaną nielogicznie i rzeczowo nie usprawiedliwioną. Hedley nazwał zupełnie chybionym określeniem utworu, który ma wiele oryginalnego hiszpańskiego kolorytu.
Wydania thumb|Okładka pierwszego wydania niemieckiego Bolero wydano drukiem w październiku 1834 roku na rynku francuskim przez Prilipp et Cie., a na rynku niemieckim przez Edition Peters. Chopin za prawa do wydania utworu otrzymał od niemieckiego wydawcy 500 franków. W kwietniu 1835 r. wydano na rynku brytyjskim przez Wessel & Co. pod nieautoryzowanym przez kompozytora tytułem Wspomnienie z Andaluzji (). jako nr 54 serii wydawniczej L'Amateur Pianiste. We wrześniu 1836 r. Bolero ukazało się na rynku włoskim nakładem
W liście z 15 września 1834 r. Heinrich Probst, jako pracownik wydawnictwa Breitkopf & Härtel, informował o planowanym wydaniu przez Petersa Bolera Chopina. Pisał również, że „położył kres działaniom Kellera”, który miał pośredniczyć między Chopinem a Petersem. W odpowiedzi z 24 września oraz innym liście z 8 października Härtel wyraził zaniepokojenie ogłoszeniem wydania Bolera, bowiem wydawca liczył na stałą współpracę z kompozytorem na rynku niemieckim. Breitkopf & Härtel było głównym niemieckim wydawcą utworów Chopina.
Wydania francuskie i niemieckie są do siebie zbliżone. Przedstawiają takie samo ułożenie taktów z wyjątkiem dwóch stron oraz to samo palcowanie w pasażach szesnastkowych. Rzadko przedstawiają różne oznaczenia wysokości dźwięków. W wydaniu Petersa w taktach 76, 77 i 79 brakuje oznaczeń pedalizacji występujących u Prilippa. Występuje z kolei oznaczenie zwolnienia pedału w ostatnim takcie, którego brak w wydaniu Prilippa. Sam Chopin często pomijał końcowe zwolnienie pedału.
Wydanie angielskie oparto na odbitce korektorskiej wydania francuskiego. Umowę z Wesselem na wydanie op. 18–24 sporządzono ponad rok po ukazaniu się trzech pierwszych opusów. W tym czasie Chopin nie wysyłał rękopisów do Londynu. Edycja Wessela powiela palcowanie podane przez Prilippa, uzupełniając je o własne oznaczenia. Wessel podaje w t. 206 i 240 oznaczenie piano niewystępujące w edycji Prilippa.
Rękopis utworu nie zachował się. Na jego podstawie w 1876 r. czasopismo „Le Journal de musique” opublikowało Bolero Chopina pt. Chanson de Zingara: Souvenir du voyage en Espagne.
Nagrania Bolero op. 19 nagrali m.in. Lily Dymont (1928), Edward Isaacs (ok. 1929), Louis Kentner (ok. 1939), (po 1950), Tatjana Nikołajewa (po 1950), Lidia Grychtołówna (ok. 1960), Artur Rubinstein (1965), Adam Harasiewicz (ok. 1965), Wojciech Świtała (1998), Danuta Dworakowska (2000), Agnieszka Chmurzyńska (2006), Garrick Ohlsson (2008) Nikolai Demidenko (2010), a także , George Banhalmi i Wilfrid Maggiar.
Transkrypcje Peters i Wessel wydali wersje na 4 ręce, kolejno w 1837 i przed 1846 rokiem. opracował transkrypcję na klarnet i fortepian, która ukazała się w Paryżu nakładem Evette (przed 1900). i przygotowali wersję na skrzypce i fortepian, którą wydał Georg Bratfisch jako op. 72 nr 58 Zangera (przed 1908).
był najpłodniejszym autorem transkrypcji utworów Chopina na wiolonczelę i fortepian. W latach 1880–1888 Henry Litolff wydał w Brunszwiku 51 transkrypcji jego autorstwa, w tym Bolero (1880).
włączył Bolero op. 19 jako trzecią część zrekonstruowanego trzeciego koncertu fortepianowego Chopina wydanego przez (1999). Nagranie w wykonaniu Kogosowskiego i pod dyrekcją Neeme Järviego zarejestrowano podczas koncertu 8 października 1999 r.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Bolero op. 19 w serwisie mUltimate Chopin
Kategoria:Dzieła Fryderyka Chopina