Trzęsienie ziemi w Manhattanie w stanie Kansas w 1867 roku – trzęsienie ziemi, które wystąpiło 24 kwietnia 1867 roku ok. godziny 14:30 czasu lokalnego w hrabstwie Riley w stanie Kansas. Do dziś pozostaje najsilniejszym udokumentowanym trzęsieniem ziemi, którego hipocentrum znajdowało się na terytorium stanu. Magnituda wstrząsu, określona na podstawie mapy izosejst oraz zasięgu obszaru odczuwalności, wynosiła 5,1. Epicentrum znajdowało się w pobliżu miasta Manhattan.
Maksymalna intensywność osiągnęła VII stopień („bardzo silne”) w skali Mercallego. Wstrząsy spowodowały jedynie niewielkie szkody materialne, zgłoszone z obszaru – według danych United States Geological Survey – stanów Kansas, Iowa i Missouri. Były odczuwalne na powierzchni 520 000 km² – od Illinois do Indiany, a według niektórych, mniej wiarygodnych relacji, także w Ohio.
Miasto Manhattan znajduje się w pobliżu wzniesienia Nemaha – długiej antykliny otoczonej systemem uskoków. Największe potencjalne zagrożenie sejsmiczne dla miasta stanowi przebiegająca w bliskiej odległości strefa uskokowa Humboldt. Choć Kansas nie należy do regionów o wysokiej aktywności sejsmicznej, wstrząsy tektoniczne mogą wystąpić w dowolnym momencie. Według map zagrożenia sejsmicznego USGS z 2016 roku naturalne prawdopodobieństwo silnego trzęsienia ziemi w skali roku wynosi 1% lub mniej, jednak nie można całkowicie wykluczyć wstrząsu nawet o magnitudzie 7,0.
Tło geologiczne mały|Uskok Humboldt (na czerwono) oraz system ryftu środkowokontynentalnego (na zielono) na terenie stanów Kansas i Nebraska Epicentrum trzęsienia ziemi z 1867 roku znajdowało się w sąsiedztwie miasta Manhattan w stanie Kansas, położonego nieco powyżej miejsca zbiegu rzek Kansas i . Miasto leży w pobliżu wzniesienia Nemaha – antykliny zbudowanej z prekambryjskich granitów, datowanej na ok. 300 milionów lat, otoczonej systemem uskoków, które uznaje się za najbardziej prawdopodobne źródło wstrząsu. W obrębie tego wyniesienia przebiega strefa uskokowa Humboldt, stanowiąca wschodnią granicę wzniesienia i odpowiedzialna za większość wstrząsów sejsmicznych na terytorium Kansas. Jest to uskok przesuwczy, generujący corocznie liczne mikrotrzęsienia o magnitudzie poniżej 2,7. Przecina on utwory permu. Choć wcześniej uznawano go za prostą strukturę prekambryjską, badania wskazują na jego potencjalnie znacznie bardziej złożony charakter tektoniczny.
Wzniesienie Nemaha położone jest około 80 km na wschód od ryftu środkowokontynentalnego – strefy ryftowej sprzed ok. 1,1 miliarda lat, wypełnionej intruzjami bazaltowymi. Ryft ten rozciąga się od rejonu jeziora Superior w kierunku południowo-zachodnim, docierając do stanu Kansas, gdzie kończy się nagłym zanikiem. Na obszarze stanu występuje także wyniesienie Central Kansas Uplift, którego system uskoków był źródłem kilku niewielkich wstrząsów sejsmicznych pod koniec lat 80. XX wieku. Według geofizyka United States Geological Survey, Dona Steeplesa, w tym samym okresie obserwowano spadek aktywności sejsmicznej w strefie uskokowej Humboldt przy jednoczesnym wzroście aktywności w obrębie wyniesienia Central Kansas Uplift.
Trzęsienie ziemi z 1867 roku było odczuwalne na obszarze szacowanym na 500 000 km², przy czym inne źródła podają powierzchnię odczuwalności wynoszącą 780 000 km² lub 250 000 km². Zdarzenie to wpisywało się w przebieg strefy sejsmicznej środkowych Stanów Zjednoczonych. W odróżnieniu od trzęsień ziemi występujących w strefach przybrzeżnych Stanów Zjednoczonych, wstrząsy w środkowej i wschodnio-środkowej części kraju charakteryzują się rozległym zasięgiem odczuwalności. Zjawisko to wynika ze sztywności podłoża oraz stosunkowo niewielkiej głębokości ognisk trzęsień ziemi w stanie Kansas. Trzęsienie ziemi w rejonie Manhattanu pozostaje najsilniejszym zdarzeniem sejsmicznym, którego hipocentrum znajdowało się na terytorium Kansas. Od tego czasu zarejestrowano co najmniej 25 kolejnych trzęsień ziemi, w tym jedno znaczącej siły 16 km na północ od Manhattanu, w hrabstwie Pottawatomie. W 2016 roku na obszarze Manhattanu wystąpiło trzęsienie ziemi o magnitudzie 5,1, którego epicentrum znajdowało się w stanie Oklahoma. Według danych opublikowanych w „Bulletin of the Seismological Society of America”, średni okres powtarzalności umiarkowanie silnych trzęsień ziemi na terenie Kansas wynosi 40–45 lat. W okresie od grudnia 1977 do czerwca 1989 roku sieć sejsmograficzna zarejestrowała ponad 100 wstrząsów o magnitudzie od 0,8 do 4,0 w skali Richtera.
Skutki i straty Trzęsienie ziemi wystąpiło o godzinie 20:22 UTC (około 14:30 czasu lokalnego) i osiągnęło maksymalną intensywność VII stopnia w skali Mercallego, określaną jako „bardzo silne”. Niewielkie uszkodzenia i obrażenia odnotowano na obszarze obejmującym 22 hrabstwa stanu Kansas. Zgłaszano m.in. pękanie ścian, obalanie kominów, poluzowanie kamieni w murach oraz inne uszkodzenia konstrukcji budowlanych. W rejonie epicentrum w pobliżu Manhattanu zatrzymały się zegary, część osób odczuwała wrażenie przypominające porażenie prądem, a wstrząs wywołał panikę wśród mieszkańców. Następnego dnia, między godziną 3:00 a 4:00, wystąpił wstrząs wtórny. Nasilenie zniszczeń w Manhattanie i kilku innych miejscowościach mogło być większe ze względu na ich położenie na stożkach napływowych.
Na farmie położonej 4,8 km na południe od Wamego doszło do upłynnienia gruntu. W Louisville konie traciły równowagę i przewracały się. Zarówno w Louisville, jak i w Leavenworth zawaliły się kominy, a w Paoli runęła jedna ze ścian dużego budynku redakcji gazety republikańskiej. Na rzece Kansas zaobserwowano fale sięgające 0,6 m wysokości. W Atchison odnotowano dwa wstrząsy: w aptece spadły lampy i butelki, budynki kołysały się, a przepływ wody w rzece i strumieniach został zaburzony; mimo braku uszkodzeń konstrukcyjnych mieszkańcy w panice wybiegli na ulice.
W Emporii wstrząsowi towarzyszył niski, gromowy odgłos; drżały szyby, z półek spadały drobne przedmioty, a ludzie opuszczali budynki. Domy murowane i kamienne doznały większych uszkodzeń niż konstrukcje szkieletowe. Fort Scott odczuwano jedynie lekkie drżenie gruntu, natomiast w Ioli kołysały się domy i naczynia. W Holton przedmioty spadały z półek, a budynki ulegały wstrząsom. Mieszkańcy Irvingu usłyszeli pomruk, po którym nastąpiły około 30-sekundowe silne drgania. W Junction City budynki gwałtownie się kołysały i przesunęły się o kilka centymetrów. W Kansas City poruszały się stoły, pękały ściany, wylewała się woda z naczyń, odpadał tynk, a wśród mieszkańców wybuchła panika. mały|W Lecompton wstrząs spowodował drgania jednego z budynków Lane University W Lawrence w ciągu 30 sekund zarejestrowano trzy wstrząsy. Towarzyszyły im gwałtowne drgania drzwi i okien, odpadanie tynku, niski pomruk, osuwanie się kamieni z murów miejscowego kościoła, brzęk sztućców i naczyń oraz przewrócenie pieca w jednym z domów. Również w Leavenworth odczuto trzy wstrząsy w odstępie 30 sekund. Odnotowano tam strącenie mężczyzny z wozu z sianem, dźwięk przypominający grom, zatrzymanie się zegarów, przesunięcie o 15 cm pił opartych o ściany, pęknięcie tynku na całej długości sufitu w jednym z domów oraz odczucie przez jedną z mieszkanek porażenia prądem elektrycznym przy kontakcie z wodą źródlaną. W Lecompton drżał jeden z budynków Lane University, natomiast budynek szkoły średniej w Marysville uległ silnym wstrząsom.
W hrabstwie Montgomery osoby przebywające w poruszających się pojazdach nie odczuły trzęsienia. Wstrząsy spowodowały drgania budynków mieszkalnych w miejscowościach Mound City, Ottawa i Olathe, a także w Oskaloosa, gdzie zachwiała się kopuła nowo wzniesionego gmachu szkolnego. W Paoli osoby stojące miały trudności z utrzymaniem równowagi. Pociąg linii Pacific Railroad, znajdujący się w rejonie Solomon, uległ gwałtownym wstrząsom; w obawie przed eksplozją kotła parowego zatrzymano skład i ewakuowano pasażerów. W stolicy stanu, Topece, ugiął się strop kościoła metodystów, a w jednym z budynków szkolnych zniszczono niemal wszystkie szyby. W miejscowości White Cloud zarejestrowano dwa wstrząsy, natomiast w hrabstwie Wyandotte drgania były na tyle silne, że budziły śpiących mieszkańców.
Relacje z obszaru stanów Iowa i Missouri obejmują m.in. przypadki odpadającego tynku w Dubuque, drgań budynków oraz kołyszących się foteli bujanych w Des Moines, a także pęknięcia i odpadania tynku w Chillicothe. Pojawiły się również opisy odpadającego tynku i dachówek, uszkodzeń studni oraz pęknięć ścian. W Dubuque wystąpiły trzy kolejne wstrząsy, które spowodowały drganie palników gazowych, powszechną panikę wśród mieszkańców, brzęk szyb, drgania krzeseł i stojaków z gazetami oraz powstawanie otworów w ścianach murowanych. W St. Joseph w stanie Missouri doszło do wybicia szyb, omdleń wśród kobiet oraz słyszalnego niskiego pomruku. W obrębie miasta w nowo wzniesionym budynku szkolnym powstały pęknięcia ścian murowanych na wysokości kilku metrów ponad poziomem gruntu, co spowodowało ucieczkę mieszkańców na ulice. W Warrensburg odnotowano drgania ścian kościoła, jednak bez stwierdzonych uszkodzeń materialnych. Według danych United States Geological Survey zasięg wstrząsów objął również stany Indiana i Illinois. Z Carthage w stanie Ohio pochodzi natomiast niepotwierdzona relacja o zapadnięciu się fragmentu gruntu o powierzchni 0,40 ha na głębokość 3 m, przez co utworzyła się pionowa ściana o wysokości 3 m po każdej stronie powstałego zagłębienia.
Seria artykułów opublikowanych w „Chicago Tribune” przedstawiła skalę zniszczeń na terenie stanu Kansas. W tekście zatytułowanym „At Kansas City” opisano, że trzęsienie ziemi wstrząsnęło domami nagłym uderzeniem, któremu towarzyszył donośny dźwięk przypominający grzmot. W artykule „At Leavenworth, Kansas” dziennik podkreślił nieoczekiwany charakter zjawiska, określając je jako „[…] nagłe zarówno w nadejściu, jak i ustąpieniu”. Potwierdzono, że trzęsienia ziemi nie należały wcześniej do zjawisk częstych w tym regionie oraz stwierdzono, że „wszyscy w mniejszym lub większym stopniu byli zaskoczeni, a wręcz przerażeni”.
Przyszłe zagrożenia mały|Tama i zbiornik Tuttle Creek widziane z zachodu Mimo że stan Kansas nie należy do regionów o wysokiej aktywności sejsmicznej, wystąpienie silnego trzęsienia ziemi mogłoby stanowić poważne zagrożenie. Najprawdopodobniej taki wstrząs wystąpiłby wzdłuż nadal aktywnego wzniesienia Nemaha. Strefa uskokowa Humboldt, położona na wschód od tego wzniesienia, znajduje się zaledwie 19 km od zbiornika Tuttle Creek Reservoir w pobliżu Manhattanu. W przypadku trzęsienia ziemi w tym rejonie istnieje ryzyko zniszczenia tamy. W takim scenariuszu uwolniono by 91 440 m³ wody na sekundę, co spowodowałoby zalanie obszaru poniżej tamy, zagrażając życiu około 13 000 osób i niszcząc blisko 5900 domów. Korpus Inżynieryjny Armii Stanów Zjednoczonych oszacował, że wstrząs o magnitudzie 5,7–6,6 spowodowałby upłynnienie piasków podłoża, przekształcając je w ruchome piaski; doprowadziłoby to do rozlania się korpusu tamy i obniżenia jej korony nawet o 0,9 m. Silniejsze trzęsienie ziemi mogłoby wywołać powstanie szczelin, przeciek wody i w konsekwencji zawalenie się całej konstrukcji. Zdarzenia sejsmiczne o sile zdolnej zagrozić tamie powtarzają się w cyklu wynoszącym średnio około 1800 lat. Aby ograniczyć ryzyko, Korpus Inżynieryjny przeprowadził prace wzmacniające konstrukcję. Piaszczyste podłoże wzmocniono systemem ponad 350 ścian, a samą tamę wyposażono w sieć sejsmicznych czujników połączonych z systemem alarmowym, który w razie wykrycia wstrząsów powiadamia ludność.