Amelia Ann Blanford Edwards (ur. 7 czerwca 1831 w Londynie, zm. 15 kwietnia 1892 w Weston-super-Mare) – angielska powieściopisarka, dziennikarka, podróżniczka, egiptolożka i działaczka na rzecz praw kobiet. Współzałożycielka Egypt Exploration Fund (obecnie Egypt Exploration Society) oraz autorka wpływowego dzieła podróżniczego A Thousand Miles up the Nile (1877).

Początkowo zdobyła uznanie jako autorka powieści i opowiadań (m.in. Barbara's History, Lord Brackenbury). Podróż do Egiptu w latach 1873–1874 stała się punktem zwrotnym w jej życiu, skłaniając ją do przesunięcia zainteresowań z beletrystyki ku egiptologii i działalności na rzecz ochrony zabytków. Krytykowała niszczenie zabytków przez turystów i handlarzy, jednocześnie opisując praktyki epoki, które dziś byłyby oceniane inaczej. Poświęciła resztę życia ochronie dziedzictwa faraonów, ucząc się hieroglifów i promując egiptologię jako dyscyplinę naukową.

Była również kobietą wszechstronnie wykształconą i działaczką społeczną – pełniła funkcję wiceprezeski jednej z organizacji sufrażystek (w tym lokalnych struktur w rejonie Bristolu). Ufundowała pierwszą w Wielkiej Brytanii katedrę egiptologii na University College London. Jej zbiory egiptologiczne stały się fundamentem Muzeum Archeologii Egipskiej im. Petriego, natomiast osobista biblioteka i papiery trafiły do Somerville College w Oksfordzie.

Życiorys Młodość i edukacja thumb|Dom przy 19 Wharton Street w Londynie, w którym dorastała Amelia Edwards Urodziła się w londyńskiej dzielnicy Clerkenwell jako córka Thomasa Edwardsa (oficera armii brytyjskiej, później bankiera) i Alicii z domu Walpole. Jej kuzynką była Matilda Betham-Edwards (1836–1919), również pisarka, znana z opisów życia we Francji. W młodości Amelia mieszkała z rodzicami przy 19 Wharton Street w Islington; dom ten, utrzymany w stylu neogreckim (ang. Greek Revival), jest obecnie wpisany na listę zabytków.

Edukację odebrała w domu pod kierunkiem matki. Od wczesnych lat wykazywała wszechstronne uzdolnienia – artystyczne, muzyczne i literackie. Już w dzieciństwie ilustrowała książki i pisała pierwsze opowiadania. Fascynowała się również lekturami podróżniczymi i historycznymi, takimi jak Manners and Customs of the Ancient Egyptians (Obyczaje i zwyczaje starożytnych Egipcjan) Johna Gardnera Wilkinsona.

Debiutowała literacko w wieku dziewięciu lat, wygrywając lokalny konkurs na opowiadanie. Mimo talentu plastycznego, mając 14 lat zdecydowała się – pod wpływem rodziców – na kształcenie muzyczne. Przez siedem lat pobierała lekcje śpiewu oraz gry na fortepianie i organach. Ostatecznie jednak w 1853 roku, po opublikowaniu opowiadania Annette, porzuciła ambicje muzyczne, poświęcając się całkowicie pisarstwu.

Kariera literacka i życie osobiste W drugiej połowie lat 50. XIX wieku Edwards osiągnęła niezależność finansową jako powieściopisarka, co pozwoliło jej na wspieranie finansowe rodziców. Publikowała nie tylko beletrystykę (w tym popularne historie o duchach), ale także artykuły publicystyczne oraz krytykę artystyczną i muzyczną. Posiadanie stałych rubryk w prestiżowych pismach, takich jak Saturday Review, Morning Post czy Household Words Charlesa Dickensa (a także w innych tytułach prasowych), potwierdzało jej wysoką pozycję w zdominowanym przez mężczyzn świecie ówczesnej prasy.

Jej twórczość literacka, często zawierająca elementy gotyckie, sensacyjne i melodramatyczne, wyróżniała się na tle epoki staranną konstrukcją i głębią psychologiczną, odróżniając się od typowej literatury popularnej tamtych czasów. Jej pierwszą powieścią była My Brother's Wife (1855), ale prawdziwy sukces przyniosła jej Barbara's History (1864) – utwór poruszający temat bigamii, który ugruntował jej reputację. Ostatnia powieść, Lord Brackenbury (1880), doczekała się wielu wydań (podawano nawet 15).

W 1860 roku, w odstępie tygodnia, zmarli oboje jej rodzice. Po tej tragedii Amelia zamieszkała z owdowiałą Ellen Drew Braysher. W 1863 roku obie kobiety przeprowadziły się z Londynu do Westbury-on-Trym w pobliżu Bristolu, osiedlając się w posiadłości „The Larches”. Edwards nawiązywała bliskie relacje z kobietami i podróżowała w towarzystwie przyjaciółek, co w epoce wiktoriańskiej mogło być postrzegane jako niekonwencjonalne. Amelia Edwards zmarła zaledwie kilka miesięcy po śmierci Ellen Drew Braysher w 1892 roku.

Podróże i egiptologia Wyprawa w Dolomity Jeszcze przed wielkimi wyprawami Amelia Edwards dużo podróżowała po Francji i Włoszech, co rozbudziło jej pasję do eksploracji. W 1872 roku wraz z Lucy Renshaw (określaną w dziennikach jako „L”) udała się w Dolomity, region wówczas mało znany brytyjskim turystom. Owocem tej wyprawy była książka podróżnicza Untrodden Peaks and Unfrequented Valleys (1873), którą autorka sama zilustrowała. Opisała w niej trudy podróży w niedostępnym terenie, podkreślając satysfakcję z pokonywania przeszkód, których unikali inni turyści. Książka ta nie tylko spopularyzowała Dolomity wśród angielskich czytelników, ale jest też ceniona za wnikliwe obserwacje etnograficzne i opis ginących tradycji lokalnych, co przyczyniło się do wzrostu zainteresowania turystyką w regionie.

Podróż do Egiptu Rok później, w 1873 roku, z powodu wyjątkowo deszczowej pogody podczas pobytu we Francji, Edwards i Renshaw zmieniły plany i udały się do Egiptu. Pod koniec listopada dotarły do Kairu, a w połowie grudnia wyruszyły stamtąd dahabiją „Philae” w górę Nilu. Ich celem było Abu Simbel (w Nubii), gdzie Edwards spędziła blisko trzy tygodnie, dokumentując zabytki i ich stan.

Swoje obserwacje zawarła w bogato ilustrowanej własnymi akwarelami książce A Thousand Miles up the Nile (1877). Pozycja ta stała się bestsellerem i ugruntowała pozycję autorki jako znawczyni tematu. Publikacja ta jest uznawana za punkt zwrotny w kobiecej literaturze podróżniczej, ponieważ koncentruje się na badaniach historycznych i archeologii, a także dokumentuje niszczenie zabytków przez turystów i kolekcjonerów.

Egypt Exploration Fund Podróż uświadomiła Edwards skalę zagrożeń dla egipskiego dziedzictwa. Po powrocie do Anglii porzuciła pisarstwo beletrystyczne na rzecz nauki. W 1882 roku, wspólnie z Reginaldem Stuartem Poole’em z British Museum, współzałożyła Egypt Exploration Fund (obecnie Egypt Exploration Society). Pełniła funkcję honorowego sekretarza fundacji, zajmując się pozyskiwaniem funduszy i promocją działalności badawczej.

Edwards odegrała kluczową rolę w karierze Flindersa Petriego. Przeczytawszy jego wczesną pracę Inductive Metrology, jako jedna z nielicznych dostrzegła geniusz młodego badacza, mimo jego braku formalnego wykształcenia uniwersyteckiego. Stała się jego mentorką i patronką, aktywnie forsując jego kandydaturę w środowisku związanym z British Museum. Wspierała również jego nowoczesne, naukowe metody wykopaliskowe, które kontrastowały z częstymi wówczas praktykami nastawionymi na pozyskiwanie zabytków, a nie ich systematyczną dokumentację.

W latach 1889–1890 odbyła wyczerpującą trasę wykładową po Stanach Zjednoczonych, promując egiptologię. Podczas pobytu otrzymała trzy doktoraty honoris causa z uniwersytetów amerykańskich (w tym pierwszy w historii Smith College przyznany kobiecie, 1886). Wygłosiła wówczas ponad 100 wykładów, które stały się podstawą jej ostatniej publikacji naukowej, Pharaohs, Fellahs and Explorers (1891). Intensywna praca w połączeniu z wypadkiem (złamaniem ramienia) w Columbus trwale nadwątliła jej zdrowie. Wysiłek związany z tą misją ratowania nauki negatywnie wpłynął na jej kondycję w ostatnich latach życia. W późniejszych latach jej wpływ na bieżącą działalność Funduszu zmalał, gdy część decyzji zaczęły przejmować inne osoby i komitety. Wspominano później, że Edwards była stopniowo marginalizowana w strukturach organizacji.

Działalność społeczna Amelia Edwards była aktywną feministką. Pełniła funkcję wiceprezeski jednej z organizacji sufrażystek (w tym lokalnych struktur w rejonie Bristolu). Jej poglądy na prawa kobiet wpłynęły bezpośrednio na jej decyzje fundacyjne – wybór University College London (UCL) oraz Somerville College w Oksfordzie na beneficjentów jej testamentu był podyktowany faktem, że instytucje te wspierały edukację kobiet.

Śmierć i upamiętnienie thumb|Niebieska tablica na domu przy 19 Wharton Street Zmarła na grypę 15 kwietnia 1892 roku. Została pochowana na cmentarzu przy kościele St Mary’s w Henbury (Bristol), obok swojej partnerki Ellen Drew Braysher oraz jej córki Sarah. Grób oznaczony jest kamiennym obeliskiem z symbolem Ankh i znajduje się w rejestrze zabytków Historic England (klasa II).

W testamencie podzieliła swoją spuściznę: Księgozbiór egiptologiczny i kolekcję starożytności przekazała na rzecz University College London, fundując jednocześnie pierwszą w Wielkiej Brytanii katedrę tej dyscypliny (Edwards Chair of Egyptian Archaeology and Philology). Zgodnie z jej wolą, pierwszym profesorem objętym fundacją został William Flinders Petrie. Zbiory te stały się zalążkiem dzisiejszego Muzeum Archeologii Egipskiej im. Petriego. Osobistą bibliotekę, papiery, korespondencję oraz akwarele przekazała Somerville College w Oksfordzie.

W 2015 roku na domu przy 19 Wharton Street w Londynie, gdzie mieszkała w młodości, English Heritage odsłoniło upamiętniającą ją niebieską tablicę (Blue Plaque).

Wybrana twórczość Historia i archeologia Outlines of English history (1857) The History of France (1858) The Story of Cervantes (1863) A Thousand Miles up the Nile (1877) Pharaohs, Fellahs and Explorers (1891) – zbiór wykładów z trasy w USA

Powieści My Brother's Wife (1855) The Ladder of Life (1857) The Young Marquis (1859) Barbara's History (1864) Hand and Glove (1865) Half a Million of Money (1866) Debenham's Vow (1870) In the Days of My Youth (1873) Lord Brackenbury (1880)

Zbiory opowiadań i krótkie formy The Phantom Coach (1864; wyd. pol. Widmowy powóz) – opowiadanie The Four-Fifteen Express (1866; wyd. pol. Ekspres 16.15) – opowiadanie Miss Carew (1865) – zbiór opowiadań Monsieur Maurice, and other stories (1876) – zbiór opowiadań A Night on the Borders of the Black Forest (1874) – opowiadanie Was It an Illusion? (1881) – opowiadanie

Poezje i antologie Ballads (1865) – zbiór poezji A Poetry-book of Elder Poets (1878) – antologia A Poetry-book of Modern Poets (1879) – antologia

Literatura podróżnicza Sights and Stories: A Holiday Tour Through Northern Belgium (1862) Untrodden Peaks and Unfrequented Valleys: A Midsummer Ramble in the Dolomites (1873)

Przekłady Manual of Egyptian Archaeology (autorstwa Gastona Maspero)

Przypisy

Linki zewnętrzne Strona oficjalna Egypt Exploration Society Petrie Museum of Egyptian Archaeology Amelia Edwards Collection w Somerville College Library

Kategoria:Urodzeni w 1831 Kategoria:Zmarli w 1892 Kategoria:Brytyjscy pisarze XIX wieku Kategoria:Brytyjscy podróżnicy i odkrywcy Kategoria:Brytyjscy egiptolodzy Kategoria:Brytyjscy działacze społeczni Kategoria:Ludzie urodzeni w Londynie Kategoria:Ludzie związani z Bristolem