Jan Marcin Żynda, John Zynda (ur. 9 stycznia 1859Metryka chrztu Jana Żyndy, FamilySearch Film #007947642 (Taufregister Berent-Stadt 1854-1870, 1859, akt nr. 9). w Kościerzynie, zm. 29 grudnia 1927https://www.geni.com/people/Jan-John-Zynda/6000000034027135224 w Detroit) – amerykański właściciel browaru pochodzenia polsko-kaszubskiegoS. Ramułt, Statystyka ludności kaszubskiej, Kraków 1899, s. 237., przemysłowiec, działacz polonijny i społecznyP. H. Blum, Brewed in Detroit. Breweries and Beers Since 1830, t. 1, Wayne State University, 1999, p. 127., filantropC. Wendt Jensen, Detroit's Polonia, Charleston 2005, s. 13., polityk.
Wczesne lata i emigracja do USA mały|Akt chrztu Jana Marcina Żyndy z ksiąg metrykalnych parafii pw. Trójcy Świętej w Kościerzynie Był synem Jana Żyndy (1830–1900), obywatela miejskiego z Kościerzyny (wówczas niem. Berent w Prusach Zachodnich) zajmującego się rolnictwem oraz mieszczanki Pauliny z d. BronkMetryka chrztu Jana Żyndy. W książce P. H. Bluma „Brewed in Detroit…”, Wayne State University 1999, s. 131, błędnie podano, że jego matka miała na imię Anna. (1830–1889).
W młodości uczył się rzemiosła piwowarskiegoP. H. Blum, Brewed in Detroit..., p. 125.. Wyemigrował do Stanów Zjednoczonych w 1880W pracy ks. P. Tarasa, Polonia w Detroit, Warszawa 1989, znalazła się błędna informacja, że Jan Żynda warzył piwo w Detroit od 1872 roku. Informacja ta została powtórzona następnie przez W. Szulista, Kaszubi w Ameryce. Szkice i materiały, Wejherowo 2005 i w artykule R. Drzeżdżona Kaszëbi z Chóru, dz. 2, "Pomerania", nr. 545 (9/2020), ss. 48-50. Jan Żynda, urodzony bez wątpienia w 1859, miałby w 1872 roku 13 lat. Przybył on do USA dopiero w 1880 r. na statku „General Werder”. roku i osiedlił się w Detroit, gdzie wówczas produkcja piwa zdominowana była przez społeczność emigrantów z Niemiechttps://www.dbusiness.com/from-the-magazine/political-ferment/. Dzięki doświadczeniu znalazł zatrudnienie w browarze przy Sherman & Rivard St., należącym do Antona Michenfeldera. Już w 1886 r. otworzył własny niewielki zakład piwowarski, który nabył od Josepha Kurtza.
Browar „White Eagle Brewery” W miarę wzrostu dobrze prosperującej firmy dotychczasowa siedziba okazała się zbyt mała, tak więc w 1891 r. Żynda wzniósł nowy, masywny budynek browaru przy Riopelle & Canfield St., zaprojektowany przez lokalnego architekta Petera Dederichs’a Jr., co miało być wyrazem dominującej pozycji, jaką browar Żyndy zdobył na lokalnym rynkuW polskiej literaturze (zob. S. Ramułt, Statystyka ludności kaszubskiej, Kraków 1899, s. 237) spotyka się twierdzenie, że Żynda był właścicielem jednego z największych browarów w USA; jest to jednak znaczna przesada; por. Moter L., Zynda Brewing Company. Detroit, Michigan, "Breweriana Collector", vol. 188 (Winter 2020), p. 32. Przedmioty sygnowane nazwiskiem „Zynda” są rzadkie i poszukiwane na rynku birofilskim.. W browarze mieściła się własna linia butelkowania.
Zakład otrzymał nazwę „White Eagle Brewery” na cześć orła białego z polskiego godła, co było wyrazem jego uczuć patriotycznychNazywanie firmy w sposób kojarzący się z polskim godłem było szerszym zjawiskiem, np. Ignacy Wolff założył w latach 80. XIX w. w Detroit fabrykę wyrobów tytoniowych o nazwie „White Eagle”. R. Drzeżdżon, Kaszëbi z Chóru, dz. 2, "Pomerania", nr 545 (9/2020), s. 49.. Jan Żynda zatrudnił w przedsiębiorstwie swoich młodszych braci – Teofila (Theo) oraz Stanisława (Stan), który przybył do Ameryki w 1890 r. i pełnił funkcje brygadzisty. Ten ostatni wyjechał później na Alaskę, gdzie założył niewielki browar, który podupadł w 1919 r.P. H. Blum, Brewed in Detroit…, p. 126. Tymczasem funkcje kierownicze w browarze w Detroit objęli synowie Jana Żyndy, co doprowadziło do zmiany nazwy całego przedsiębiorstwa z „John Zynda & Brother” na John Zynda & Sons.
Początkowo White Eagle Brewery produkowało niemieckie piwa dolnej fermentacji w typie Pilznera i KulmbacheraP. H. Blum, Brewed in Detroit…, p. 126., następnie, wraz z dopasowaniem się pod gusta amerykańskiego klienta, zostały one zastąpione przez „Crystal Pale” (odmiana pale ale) oraz lagera o nazwie „Zyndapride” – potem nazwę zmieniono na „Zynda’s Lager Beer”. Według haseł reklamowych z lat 30. XIX w., piwo to było „odświeżające”, pozwalało cieszyć się „miodowym smakiem” i odczuć „zdrowe pobudzenie”P. H. Blum, Brewed in Detroit…, p. 129.. W ramach promocji darmową beczułkę (keg) piwa wysyłano na lokalne wesela i stypyhttps://www.dbusiness.com/from-the-magazine/political-ferment/. Co dość nietypowe wśród amerykańskich browarników z czasów przed prohibicją, Żynda chętnie umieszczał swoją podobiznę na okrągłych tacach do serwowania piwaMoter L., Zynda Brewing Company. Detroit, Michigan, "Breweriana Collector", vol. 188 (Winter 2020), p. 32.. mały|Etykieta piwa "Crystal Pale" produkowanego przez browar White Eagle Brewery. Lata 30. XX wieku W czasie intensywnego rozwoju przedsiębiorstwa zakład wybudowany w 1891 r. przestał wystarczać, by zaspokoić popyt klientów podsycany intensywnym marketingiem. Żynda w 1895 r. zakupił ziemię w Toledo pod drugi browar, jednak z nieznanych powodów porzucił ten projekt. Oprócz działalności biznesowej, Żynda pełnił w tamtym czasie również funkcje urzędnicze – służył w Komisyjnym Zarządzie ds. Wody (ang. Board of Water Comissionershttps://www.dbusiness.com/from-the-magazine/political-ferment/).
W 1919 r. weszła w życie w USA zapowiedziana już dwa lata wcześniej prohibicja, co wymusiło zasadniczą zmianę charakteru produkcji. Oficjalnie zakład przerzucił się na wytwarzanie podpiwków, piwa brzozowego (ang. birch beer), syconego dwutlenkiem węgla napoju bezalkoholowego oraz napojów gazowanych o smaku czekoladowym. Już w marcu 1918 r. Żynda zastrzegł znak towarowy „Piwo” na określenie bezalkoholowego i bezsłodowego napoju syconego. Produkcja piwa nadal była jednak kontynuowana. Dystrybucja podziemnymi kanałami była możliwa dosłownie – dzięki wykopaniu przebiegającego pod ulicą tunelu do zabudowań naprzeciwko browaru oraz opłacaniu agentów federalnych.
Do przemytu służyła także prywatna limuzyna Żyndy, gdzie zamontowano liczący 50 galonów zbiornik za tylnym siedziskiemP. H. Blum, Brewed in Detroit…, p. 127-128.. Już po śmierci założyciela firmy, gdy w 1933 r. zniesiono prohibicję, browar mógł oficjalnie wznowić swoją działalność z Johnem Zyndą Jr. jako prezesem. Rozszerzono wówczas ofertę także na inne rodzaje piwa, m.in. Bocka. Produkcja była jednak nadal ograniczona przez przestarzały i zbyt mały budynek zakładu, co nie pozwalało zaspokoić potrzeb rynku amerykańskiego po zniesieniu prohibicji, szczególnie wobec agresywnej polityki konkurencji. Browar Żyndy zamknięto ostatecznie w 1948 roku.
Życie prywatne W 1886 r. Jan Żynda poślubił w Detroit Augustynę z d. Eichler (1863–1907). Para miała dziewięcioro dzieci: Annę (1883-1970), Helenę (1886-1954), Johna (1887-1973), Paulinę (ur. 1889), Josepha (1890–1956), Leona (1892–1972), Charlesa (1893–1974), Rose (ur. 1896) i Aloisiusa (ur. 1897).
Dorobiwszy się majątku, Jan Żynda nabył obszerną, nowoczesną na owe czasy willę w Bellevue wraz z przyległą farmą. W reprezentacyjnym salonie znajdowały się duże kominki, pianino i zegar. Osobne pomieszczenia zajmowały gabinet Żyndy, pokój do gry w karty, w którym wyeksponowano prywatną kolekcję kufli należących do browarnika, a także kaplica, w której prywatne msze odprawiał ksiądz katolicki przychodzący w odwiedzinyP. H. Blum, Brewed in Detroit…, p. 126.. W tej kaplicy odbyła się m.in. uroczystość ślubna Anny Żyndy, córki Jana oraz Edmunda Grocholskiego. Na tę okoliczność willa została przystrojona szarfami w biało-czerwonym kolorze.
Przez całe życie na emigracji Jan Żynda utrzymywał kontakt ze swoją rodziną w Prusach Zachodnich. Synom swoich braci Franciszka (ur. 1853) i Aleksandra (ur. 1865) zapisał w spadku 2000 dolarów, obdarował także kuzynów z rodziny Ruchniewiczów.
W 1912 r. owdowiały już Żynda odbył podróż w swoje rodzinne strony, do Kościerzyny (niem. Berent) w Prusach Zachodnich. Poznał tam i poślubił swoją drugą żonę, Annę z d. Senger (vel Singer). Przyjazd pary do Detroit wzbudził zainteresowanie prasy plotkarskiej, gdy pewna wdowa ogłosiła, iż piwny potentat wcześniej usilnie do niej się zalecał i proponował jej małżeństwoP. H. Blum, Brewed in Detroit…, p. 127.. Z drugiego małżeństwa Jan Żynda nie miał potomstwa.
Zmarł 29 grudnia 1927 roku w swoim domu przy Bellevue Avenue. Uroczystości pogrzebowe miały miejsce w kościele pw. św. Wojciecha w Detroit, a pochowany został na cmentarzu Mount Olivet.
Przypisy
Kategoria:Urodzeni w 1859 Kategoria:Zmarli w 1927 Kategoria:Ludzie urodzeni w Kościerzynie Kategoria:Ludzie związani z Detroit Kategoria:Przedsiębiorcy polonijni w Stanach Zjednoczonych Kategoria:Ludzie związani z piwowarstwem